Kwatery cmentarne z I wojny światowej w Pokoju – dwie kwatery znajdujące się na cmentarzach katolickim i ewangelickim w Pokoju, w których pochowano 32 żołnierzy zmarłych w tutejszym lazarecie wojskowym w latach 1914–1919. W większej kwaterze (katolickiej) inhumowano ciała 23 żołnierzy – pochodzących z rożnych rejonów ówczesnych Niemiec, natomiast na cmentarzu ewangelickim spoczęło 9 z nich (6 Niemców – w tym 1 mieszkaniec Pokoju – oraz 3 Greków). Nagrobki wykonano w latach 20. XX w. Dodatkowo w pobliżu żołnierskich grobów na cmentarzu katolickim w okresie międzywojennym postawiono pomnik upamiętniający 45 parafian parafii katolickiej pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Pokoju.
Lazaret w Pokoju (1914–1919) W latach 1914–1919 na terenie znanego górnośląskiego uzdrowiska zorganizowano tymczasowy szpital wojskowy, funkcjonujący najpewniej na obszarze Zakładu Opieki im. Księżnej Heleny (niem. Helenenheim), który po II wojnie światowej przekształcono w szpital rehabilitacyjny (znajduje się on przy ul. Namysłowska, dawnej Kaiserinallee). Wszyscy spośród 32 żołnierzy pochowanych na cmentarzach w Pokoju zmarli tamże. Lazaret funkcjonujący z dala od frontu mógł służyć rekonwalescencji żołnierzy cierpiących głównie z powodu reperkusji spowodowanych ranami klatki piersiowej oraz choróbami płuc. Większość z nich odeszła w latach 1918–1919, w przypadku przynajmniej części żołnierzy powodem zgodu mogła być przebyta grypa hiszpanka.
Kwatera na cmentarzu katolickim mały|Kwatera wojenna i pomnik wojenny na cmentarzu katolickim w Pokoju (2023 r.)W wydzielonym sektorze na cmentarzu katolickim przy ul. Wolności (dawna Louisenallee) w Pokoju znajdują się 22 proste, jednakowe nagrobki (betonowe obramienia i postumenty), na których umieszczono zwieńczone Krzyżami Żelaznymi żeliwne tabliczki inskrypcyjne. Pierwotnie spoczęło jednak w tym miejscu 23 żołnierzy. Z nieznanych przyczyn po pewnym czasie zlikwidowano grób austro-węgierskiego wojskowego Vinzenta Goretzki (być może jego ciało zostało ehshumowane). Pogrzebani w sektorze, w przeciwieństwie do osób upamiętnionych na pomniku, nie byli mieszkańcami wsi. Pochodzili z różnych stron ówczesnych Niemiec.
Wykaz pochowanych L.p.Nazwisko i imięFunkcja/stopieńJednostka wojskowa*+Inne1.Goretzka Vinzent64 Pułk Piechoty (austro-węgierski)13.11.1914nagrobek niezachowany2.Libeoka Robertstarszy szeregowy156 Pułk Piechoty8.6.18964.6.19193.Spinczyk Edmundtelegrafista6 Zapasowy Oddział Łączności1.3.187414.2.19194.Bartoschek Johannmuszkieter92 Rezerwowy Pułk Piechoty28.4.18968.5.19195.Uriga Richardkierowca8 Zapasowy Oddział Szkoleniowy11.4.189015.4.19196.Kunar Joseflandszturmista2 Zapasowy Batalion Piechoty Obrony Krajowej (Landszturmu) „Herzig”31.3.187824.12.19187.Klieck Franzjagier6 Batalion Strzelców 3.9.189718.2.19198.Smarslik Johannszeregowy92 Pułk Piechoty28.4.189215.8.19199.Pluta Karlkierowca174 Oddział Artyleryjskiego Rozpoznania Terenowego 8.11.189218.2.191910.Kutznik VinzentmuszkieterBatalion Zapasowy 15 7 Pułku Piechoty18.7.190021.2.191911.Pyttel Vinzentkanonier39 Pułk Artylerii Polowej5.4.189621.2.191912.Kurta Josefkanonier6 Pułk Artylerii Pieszej]5.7.18991.4.191913.Stannik StefanmuszkieterOchotnicza Straż Ludowa3.8.189517.4.191914.Ptoschek Ludwigmuszkieter22 Pułk Piechoty24.8.189015.5.191915.Thenelt Rudolf zapasowy rezerwista352 Pułk Piechoty4.10.188310.12.191516.Bittner Joseflandszturmista11.8.1889 5.10.191717.Fischer Bernhardkanoniera6 Pułk Artylerii Pieszej7.8.189819.1.191818.Felgenhauer Georgmuszkieter456 Pułk Piechoty15.4.189719.3.191819.Kroll Franzlotnik2 Zapasowy Oddział Lotniczy18.12.189716.5.191820.Hellwich Karllandszturmista84 Pułk Piechoty Obrony Krajowej (Landwehry)3.11.1896.9.2.191821.Geissler Maxstarszy szeregowy4 Pułk Huzarów24.10.189418.7.191822.Stettner Johannlandszturmista12 Jeniecki Batalion Roboczy25.7.187327.7.191823.Varloch Leorekrut21 Rezerwowy Pułk Piechoty17.12.187817.8.1918
Pomnik upamiętniający poległych parafian parafii katolickiej pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Pokoju mały|Pomnik wojenny na cmentarzu katolickim w Pokoju (2023 r.)Również w latach 20. XX w. (prawdopodobnie w 1924 r.) przed kwaterą na cmentarzu katolickim postawiono pomnik upamiętniający poległych parafian miejscowej parafii katolickiej. Umieszczenie monumentu (symbolicznego cmentarza „swoich” ofiar) w miejscu, gdzie pochowano „obcych”, było ciekawym zabiegiem. Obiekt nie jest pomnikiem nagrobnym, ciała wszystkich wymienionych na jego powierzchni spoczęły na cmentarzach frontowych, tudzież zaginęły. Budowla z piaskowca o wysokości całkowitej ok. 3,5 m, składa się z pięciu ustawionych pionowo płyt. Na trzech z nich umieszczono listy zawierające łącznie 45 nazwisk oraz trzy uchwyty na wieńce. Bezpośrednio na konstrukcji spoczywa belka, do której przyczepiono miedziane litery ułożone w dedykację. Obiekt zwieńczono wyrzeźbionym Krzyżem Żelaznym. Przed pomnikiem znajduje się dodatkowo betonowy gazon, miejsce obsadzono bergeniami, a dawniej rosły tam jeszcze dwa świerki. Na samym dole w 2011 r. umieszczono granitową tablicę z inskrypcjami w języku polskim. Jest to jeden z dwóch pomników wojennych wzniesionych w Pokoju. W 1924 r. przed kościołem ewangelickim Księżnej Zofii stanął obelisk upamiętniający wszystkich 109 mieszkańców wsi poległych podczas I wojny światowej. Co ciekawe nie wszyscy wymienieni na pomniku polegli w latach 1914–1918, na powierzchni obiektu dopisano jeszcze nazwisko zmarłego w 1920 r. (być może zginął on w czasie II powstania śląskiego). Ponadto imię i nazwisko jednej z wymienionych osób, z nieznanych przyczyn, figuruje także na tablicy pamiątkowej w kościele ewangelickim Księżnej Zofii.
Lista parafian wymienionych na pomniku 191419151916191719181920Grimm Hermann, Hensel Friedrich,
Richter Bruno,
Weicht Otto,
Wilk Theodor,
Wochnik Johann,Barton Vincenz, Gruske Karl,
Hartmann Walter,
Jendro Ernst,
Klupsch Heinrich,
Paschke Johann,
Pollok Wilhelm,
Rudek Josef,
Stanke Georg,
Wawrok Anton,
Wluka Richard,
Wrobel Nikolaus,Gomon Franz, Grund Alfred,
Kalis Wilhelm,
Reimann Robert,
Slaby Wilhelm,
Thomalla Ignatz,
Thomalla Johann,
Woitzik Fritz,Gutsmann Karl, Jany Paul,
Jargosch Gustav,
Kampa Johann,
Rossa Johann,
Stiller Johann,
Weinert Joseph,Bunke Joseph, Gitschel Franz,
Hensel Julius,
Jendro Franz,
Jorek Gerhard,
Klimanski Joseph,
Pollok Karl,
Smolarczyk Thomas,
Spira Franz,
Wienzek Alfred,
Wollny Karl,Trzewik Joseph.
Inskrypcje [pomnik:] DEN GEFALLENEN HELDEN DER KATH-PFARRGEMEINDE | WELTKRIEG 1914–1918;
[granitowa tablica:] Poległym Bohaterom | Parafii katolickiej | w Wojnie Światowej | 1914–1918.
Kwatera na cmentarzu ewangelickim mały|Kwatera wojenna na cmentarzu ewangelickim w Pokoju (2025 r.)
Na cmentarzu ewangelickim znajdującym się przy ul. Pierwszego Maja (dawna: Kirchalle), obok kościoła Księżnej Zofii, w odrębnym sektorze pochowano dziewięciu żołnierzy – sześciu Niemców (wyznania ewangelicko-augsburskiego) oraz trzech Greków (wyznawców prawosławia). Tylko jeden z denatów – Kurt Stenzel – był mieszkańcem Pokoju, pozostali Niemcy zamieszkiwali przed wojną różne rejony swojego kraju. Na grobach wzniesiono proste, jednakowe nagrobki (betonowe obramienia i postumenty), na których umieszczono zwieńczone krzyżami (Żelaznymi w przypadku Niemców i greckimi – na mogiłach Greków) żeliwne tabliczki inskrypcyjne (na dwóch grobach niezachowane). Kwatera znajduje się w opłakanym stanie, wszystkie tabliczki są skorodowane i odczepione z nagrobków, dostrzec można tylko nieliczne zachowane krzyże (stan na kwiecień 2025 r.).
Grecy pochowani w kwaterze W 1916 r., w czasie I wojny światowej, do Görlitz z Kawali w północnej Grecji przybył grecki 4 Korpus Armijny pod dowództwem płk. Ioannisa Chatzopulosa. Wśród nich byli najpewniej greccy żołnierze pochowani w Pokoju. W Grecji funkcjonowały wówczas dwa konkurencyjne ośrodki władzy politycznej – pierwszym był rząd królewski w Atenach, popierający państwa centralne, drugim – rząd tymczasowy w Salonikach, stojący po stronie Ententy. Siły pod wodzą płk. Chatzopulosa pozostawały wierne królowi (i jego rządowi), ale ponieważ północna część kraju była kontrolowana przez rząd tymczasowy, dowódca zwrócił się do feldmarszałka Paula von Hindenburga z prośbą o relokację swoich 7 tysięcy żołnierzy. Do dziś część mieszkańców Görlitz ma greckie korzenie i nazwiska. Większość żołnierzy niestety zmarła na hiszpankę ok. 1918 r. Pochowani na cmentarzu w Pokoju Grecy zmarli najpewniej podczas kuracji, być może w czasie I wojny światowej odbywała ją tam większa grupa żołnierzy tej narodowości.
Wykaz pochowanych +L.p.Nazwisko i imięFunkcja/stopieńJednostka wojskowa*+Inne1.Winkler Emilrekrut133 Pułk Piechoty24.11.187815.11.19142.Friedrich Wilhelmlandszturmista1 Kompania 2 Zapasowego Batalionu Piechoty Landszturmu, VI Korpus Armijny, Grupa Armii B12.12. 187625.6.19173.Stenzel Kurtplutonowy9.2.189825.10.1918mieszkaniec Pokoju4.Trilling Maxsaper6 Batalion Pionierów18.9.189611.12.19175.Krumm Willisanitariusz4 Pułk Ułanów15.1.18923.10.19186.Hutig Paulrekrut4 Kompania 4 Batalionu Piechoty Obrony Krajowej „Gittersfeld”16.2.187713.10.19187.Georgis Lingaspolicjant12.1.1918Grek8.Karamitzos Christos 19 Pułk Piechoty13.2.1918Grek9.Wassilios Laios17 Pułk Piechoty16.4.1918Grek
Cenotafy Na cmentarzu ewangelickim poza kwaterami wojennymi znajdują się jeszcze dwa prywatne cenotafy ku czci poległych na I wojnie światowej mieszkańców Pokoju, ufundowane przez ich rodziny. Pierwszym z nich jest niewielka tabliczka z czarnego granitu upamiętniająca Friedricha Fuhrmanna (1883–1914), wmurowana w postument pomnika nagrobnego jego rodziców – Mathilde (1856–1921) i Hugona (1850–1931), a drugim – symboliczny piaskowcowy nagrobek Egona Maschlera (1876–1914).
Przypisy
Bibliografia
Zobacz też
Lew śpiący (Pokój) Kolumna zwycięstwa w Pokoju Pomnik upamiętniający poległych na I wojnie światowej mieszkańców Pokoju