Izby rolnicze w II Rzeczypospolitej – organizacje samorządu zawodowego rolników, a jednocześnie osoby publiczno-prawne, ustanowione w celu zorganizowania zawodu rolniczego oraz wszechstronnego popierania rozwoju rolnictwa.

Pojęcie rolnictwo ujęte w ustawie obejmowało – oprócz właściwego rolnictwa – również leśnictwo, ogrodnictwo, hodowlę zwierząt i ryb oraz inne gałęzie wytwórcze związane z gospodarstwem rolnym.

Historia W miarę postępującego rozwoju społeczno-gospodarczego zachodziła potrzeba zorganizowania organizacji mogącej występować jako partner w procesach decyzyjnych państwaEncyklopedia Agrobiznesu, Fundacja Innowacja, Wyższa Szkoła Społeczno-Ekonomiczna, Warszawa 1998.. Roli tej nie mogły spełniać dobrowolne organizacje rolnicze typu stowarzyszenia czy związki, gdyż ich decyzje obowiązywały tylko członków, a nie całą społeczność rolniczą. Stąd wynika konieczność utworzenia organizacji samorządu zawodowego, która stopniowo zaczęła przybierać formę izb rolniczych. To rozwiązanie zastosowano z powodzeniem w wielu krajach Europy Zachodniej.

W krajach europejskich izby rolnicze powstawały stopniowo na ogół drogą przekształceń rożnych dobrowolnych stowarzyszeń, zrzeszeń i związków w instytucje o charakterze publicznym. Za ojczyznę idei samorządu rolniczego uważa się Francję, gdzie pierwsze zarysy organizacji izb rolniczych powstały w projekcie z 1840 r. Później parlament francuski dwukrotnie uchwalał projekty, które dopiero w 1924 r. przyjęły kształt ustawy. W Prusach pierwsza ustawa o izbach rolniczych ukazała się 30 czerwca 1894 r. która następnie przez szereg lat obowiązywała w województwach b. zaboru pruskiego.

W latach 1918–1928 na terenie kraju funkcjonowały wyłącznie trzy izby rolnicze – Wielkopolska, Pomorska i Śląska i to w oparciu o pruską ustawę o izbach rolniczych z 1894 r. Dwie pierwsze izby powołane zostały przez Ministra byłej Dzielnicy Pruskiej, zaś Śląska przez Wojewodę Śląskiego z uwagi na autonomiczny charakter województwaDekret Ministra byłej Dzielnicy Pruskiej dotyczący Izby Rolniczej w Poznaniu.Rozporządzenie Ministra b. Dzielnicy Pruskiej z dnia 24 lutego 1922 r. w przedmiocie utworzenia Pomorskiej Izby Rolniczej.Ustawa z dnia 24 czerwca 1925 roku o Śląskiej Izbie Rolniczej, Dziennik Ustaw Śląskich 1925, Rocznik 4, nr 10..

W 1928 r. ukazało się rozporządzenie – mające moc ustawy – Prezydenta Rzeczypospolitej o izbach rolniczych, które znowelizowano w 1932 r. Obwieszczeniem Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1932 r. ogłoszono jednolity tekst rozporządzenia Prezydenta RP o izbach rolniczych. Na podstawie rozporządzenia powołano izby rolnicze w pozostałych województwachRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o izbach rolniczych. Dz. U 1928 nr 39, poz. 385.Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. o zmianach w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o izbach rolniczych. Dz. U. 1932 nr 94, poz. 817.Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 22 listopada 1932 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej o izbach rolniczych. Dz. U. 1932 nr 2, poz. 16..

Powołanie izb rolniczych Powoływanie izb rolniczych odbywało się na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów. Rada Ministrów najpierw powoływała każdą izbę rolniczą odrębnym rozporządzeniem, a potem zbiorowym aktem prawnym. Niezależnie od sposobu powoływania, Minister Rolnictwa i Reform Rolnych nadawał każdej izbie statut, w którym zawarto szczegółowe zasady funkcjonowania samorządu oraz wyszczególniono okręgi wyborcze i liczbę radców.

Izby rolnicze powoływano w następujących latach: 1920 – Wielkopolska Izba Rolnicza, 1922 – Pomorska Izba Rolnicza, 1925 – Śląska Izba Rolnicza, 1928 – Warszawska Izba Rolnicza, 1933 – Białostocka Izba RolniczaRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1933 r. o utworzeniu izb rolniczych z siedzibami w Białymstoku, Kielcach, Lublinie, Lwowie, Łodzi, Łucku i Wilnie oraz o ustaleniu okręgów działalności tych izb. Dz.U. 1933 r. nr 7, poz. 44.Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 27 lutego 1933 r. o nadaniu statutu izbie rolniczej z siedzibą w Białymstoku. M. P 1933 nr 56, poz. 71., 1933 – Kielecka Izba RolniczaRozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 10 lutego 1933 r. o nadaniu statutu izbie rolniczej z siedzibą w Kielcach. M. P 1933 nr 38, poz. 51., 1933 – Krakowska Izba RolniczaRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 czerwca 1933 r. o utworzeniu izby rolniczej z siedzibą w Krakowie oraz o ustaleniu okręgu działalności tej izby. Dz. U 1933 nr 46, poz. 358.Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 28 lipca 1933 r. o nadaniu statutu izbie rolniczej z siedzibą w Krakowie. M. P 1933 nr 184, poz. 218., 1933 – Lubelska Izba RolniczaRozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 10 lutego 1933 r. o nadaniu statutu izbie rolniczej z siedzibą w Lublinie. M. P. 1933 nr 39, poz. 52., 1933 – Lwowska Izba Rolnicza, 1933 – Łódzka Izba RolniczaRozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 11 kwietnia 1933 r. o nadaniu statutu izbie rolniczej z siedzibą w Łodzi., 1933 – Poleska Izba Rolnicza z siedzibą w Brześciu nad BugiemRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 marca 1933 r. o utworzeniu izby rolniczej z siedzibą w Brześciu nad Bugiem oraz o ustaleniu okręgu działalności tej izby. Dz. U 1933 nr 26, poz. 214.Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 9 czerwca 1933 r. o nadaniu statutu izbie rolniczej z siedzibą w Brześciu nad Bugiem. M. P. 1933 nr 137, poz. 179., 1933 – Wołyńska Izba Rolnicza z siedzibą w ŁuckuRozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 10 lutego 1933 r. o nadaniu statutu izbie rolniczej z siedzibą w Łucku. M. P. 1933 nr 41, poz. 54., 1933 – Wileńska Izba Rolnicza, 1939 – Stanisławowska Izba RolniczaRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 lipca 1939 r. o utworzeniu izb rolniczych z siedzibami w Stanisławowie i Tarnopolu oraz o ustaleniu okręgów działalności tych izb. Dz. U. 1939 nr 64, poz. 430.Zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 29 lipca 1939 r. o nadaniu statutu izbie rolniczej z siedzibą w Stanisławowie. M. P. 1939 nr 178, poz. 420., 1939 – Tarnopolska Izba RolniczaZarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 29 lipca 1939 r. o nadaniu statutu izbie rolniczej z siedzibą w Tarnopolu. M. P. 1939 nr 108, poz. 437., 1939 – Nowogródzka Izba Rolnicza.

W regulacjach prawnych z 1932 r. przyjęto, że okręgiem działalności izby rolniczej był obszar jednego województwa (wymóg ustawowy). Jednocześnie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi względami gospodarczymi okrąg izby rolniczej mógł być mniejszy albo większy od obszaru jednego województwa. Korzystając z możliwości rozszerzenia obszaru działania zawartych w ustawie z 1932 r. powołano Lwowską i Wileńska Izbę Rolniczą, które obejmowały obszar większy niż jedno województwo. I tak Lwowska Izba Rolnicza swoim zakresem oddziaływania obejmowała dodatkowo woj. stanisławowskie i tarnopolskie, zaś Wileńska Izba Rolnicza dodatkowo województwo nowogrodzkie. Rozporządzeniem Rady Ministrów powołano w 1939 r. formalnie wymienione trzy nowo powołane izby, jednak nie zdążyły się ukonstytuować.

Zadania W ustawie o izbach rolniczych z 1932 r. przyjęto, że izby powstają w celu zorganizowania zawodu rolniczego oraz współdziałania z administracją publiczną w dziedzinie rolnictwa.

Według ustawy do podstawowych zadań izb rolniczych należało:

przedstawicielstwo i obrona interesów rolnictwa, samodzielne przedsiębranie środków w zakresie wszechstronnego popierania rolnictwa, wykonywanie czynności powierzanych izbom rolniczym przez ustawy i rozporządzenia, współdziałanie z władzami rządowymi i samorządowymi we wszelkich sprawach dotyczących rolnictwa, wykonywaniu nadzoru nad działalnością powiatowych samorządów terytorialnych i zapewnianiu jednolitości prowadzonej przez te samorządy akcji w dziedzinie rolnictwa.

W ustawie określono w jaki sposób należy urzeczywistniać przedstawicielstwo i obronę interesów rolnictwa. W tym celu izby rolnicze miały prawo do:

występowania do władz rządowych i samorządowych z wnioskami o ogólnych potrzebach rolnictwa oraz o potrzebach rolnictwa ich okręgów, wydawanie opinii w sprawach dotyczących rolnictwa, w szczególności zaś opinie o projektach ustaw i rozporządzeń z zakresu rolnictwa oraz innych dziedzin, mających znaczenie dla rolnictwa, delegowania swoich przedstawicieli do istniejących przy władzach rządowych organów doradczych, wyznaczania na żądanie właściwych władz lub osób zainteresowanych rzeczoznawców do wydawania opinii, stwierdzania stanu faktycznego oraz innych działań, wymagających wiarogodności i znajomości rzeczy w sprawach dotyczących rolnictwa.

Zasady finansowania W ustawie o izbach rolniczych z 1932 r. przyjęto, że dochody izby składały się z:

3% udziału w ogólnej kwocie państwowego podatku gruntowego, pobranego w okręgu Izby, 50% kwot uzyskiwanych z okręgu izby na podstawie przepisów obowiązujących o finansach komunalnych, opłat ustanowionych na rzecz izby na mocy obowiązujących ustaw, opłat za świadczenia i usługi oddawane rolnikom przez izbę, dotacji rządowych, samorządowych lub innych.

Według danych Rocznika Statystycznego z 1939 r. dochody i wydatki izby przedstawiały się następująco (w tys. zł)Rocznik Statystyczny 1939, GUS, Warszawa 1939.: RokDochodyWydatkiW tym fundusz popierania rolnictwaUdział funduszu w ogólnych wydatkach (w %) 1934/35 7979 7777 4358 56,0 1935/36 8966 8866 5881 66,3 1936/37 8811 9136 6126 67,0 1937/38 10121 10512 7266 69,1 1938/39 11728 11833 8482 71,7

Wybór radców izb rolniczych Do rady izby mogły być wybrane przez społeczne organizacje rolnicze osoby, które spełniały określone warunki. Wyboru radców dokonywały społeczne organizacje rolnicze, działające w okręgu izby. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych określał liczbę radców, jaka przypadała na każdą organizację. Radcowie wybierani byli na sześć lat. Co trzy lata ustępowała połowa ogólnej liczby radców z wyboru społecznych organizacji rolniczych. Ponadto Minister Rolnictwa i Reform Rolnych mógł w każdym czasie mianować radców, spośród osób pracujących w dziedzinie rolnictwa. Radcowie mianowani byli na trzy lata.

Według rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych dotyczących nadawania statutów izbom rolniczym, liczba radców z ramienia izb i społecznych organizacji rolniczych przedstawiała się następująco: Województwo Liczba powiatów Liczba radcówZ ramienia Izb rolniczychSpołecznych organizacji rolniczych Białostockie 14 12 12 Kieleckie 19 17 17 Lubelskie 20 18 18 Łódzkie 14 11 11 Warszawskie 23 12 12 Nowogrodzkie 8 łącznie z Wileńską Izbą Rolniczą Poleskie 9 10 10 Wileńskie 9 16 16 Wołyńskie 11 18 18 Krakowskie 23 17 17 Lwowskie 28 17 17 Stanisławowskie 15 łącznie Z Lwowską Izbą Rolniczą Tarnopolskie 17 łącznie Z Lwowską Izbą Rolniczą Pomorskie 20 16 16 Poznańskie 38 14 14 Śląskie Autonomiczne Województwo Śląskie Razem 268 178 178

Organy izb rolniczych Organami izby rolniczej były: rada izby, zarząd izby i prezes izby. Radę izby tworzyli radcowie z wyboru i radcowie mianowani przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych.

Rada Izby Radcami izby mogły być:

osoby które ukończyły 30 lat, byli właścicielami, dzierżawcami, użytkownikami czy kierownikami gospodarstw rolnych, położonych w okręgu izby rolniczej, pracowali w okręgu w okręgu izby w dziedzinie rolnictwa i posiadały wykształcenie rolnicze wyższe lub średnie.

Radcami izby nie mogły być:

osoby nieposiadające obywatelstwa polskiego, osoby pozbawione całkowicie lub częściowo własnowolności, oraz upadli dłużnicy w czasie trwania stanu bezwłasnowolności lub upadłości, osoby skazane prawomocnie wyrokiem sądowym za czyny, pociągające za sobą utratę prawa wybierania do sejmu, oraz skazane na kary, z którymi łączyła się utrata prawa, czynni pracownicy izby.

Zarząd izby