FODA

FODA (od ang. fear of doing anything, dosł. „lęk przed zrobieniem czegokolwiek”; także: FoDA) – potoczne określenie stanu lęku i niepewności, w którym jednostka, przeciążona liczbą możliwych opcji oraz obawą przed podjęciem „złej” decyzji, doświadcza paraliżu decyzyjnego i powstrzymuje się od działania. Termin ten opisywany jest jako wynik splotu lęku przed utratą szans (fear of missing out, FOMO) i lęku przed lepszą opcją (fear of better options, FOBO), prowadzącego do całkowitego wstrzymania decyzji.

Określenie FODA nie stanowi odrębnej jednostki diagnostycznej w medycznych klasyfikacjach zaburzeń psychicznych, jest natomiast używane w psychologii popularnej, publicystyce oraz w części badań dotyczących konsekwencji FOMO i FOBO, zwłaszcza w kontekście korzystania z mediów społecznościowych oraz zachowań konsumenckich.

Charakterystyka

W literaturze popularnonaukowej FODA opisywana jest jako stan paraliżu decyzyjnego, w którym osoba nadmiernie koncentruje się na możliwych alternatywach oraz potencjalnych kosztach błędnego wyboru, przez co odkłada lub w ogóle unika podjęcia decyzji. Zjawisko to bywa łączone z pojęciem „paraliżu analitycznego” (analysis paralysis), czyli sytuacją, w której długotrwałe rozważanie wariantów uniemożliwia działanie.

Opisy FODA wskazują na kilka powtarzających się elementów: nadmierne analizowanie możliwych scenariuszy; przekonanie, że istnieje „idealna” decyzja; silna obawa przed „utknięciem” w gorszej opcji; unikanie zobowiązań i odwlekanie decyzji, także w sprawach codziennych (np. wybór oferty pracy, kierunku studiów, miejsca zamieszkania).

Autorzy opisujący FODA podkreślają, że stan ten nie musi mieć nasilenia klinicznego; częściej chodzi o powtarzający się schemat reagowania na sytuacje wyboru, który może sprzyjać prokrastynacji, niezadowoleniu z życia i poczuciu utknięcia w miejscu.

Geneza i użycie terminu

Akronim FODA pojawił się w kontekście dyskusji o konsekwencjach FOMO i FOBO, rozwijanych w środowisku biznesowym oraz w publicystyce poświęconej stylowi życia klasy średniej i tzw. pokolenia milenialsów. Patrick J. McGinnis, autor określeń FOMO i FOBO, opisywał FODA jako paraliż decyzyjny będący skutkiem napięcia między ciągłym poszukiwaniem lepszej opcji a lękiem przed przegapieniem innych szans.

W polskojęzycznej publicystyce FODA została spopularyzowana m.in. w tekstach Aleksandry Marciniak, która opisała „trójkąt bermudzki trzydziestolatków” – układ FOMO, FOBO i FODA – jako metaforę presji społeczno-ekonomicznej towarzyszącej podejmowaniu decyzji życiowych (dotyczących pracy, migracji, związków czy zakładania rodziny).

W artykułach przeglądowych poświęconych FOMO i pokrewnym zjawiskom FODA pojawia się jako przykład nowszego, słabiej zbadanego akronimu opisującego lękowy styl funkcjonowania w kulturze nadmiaru informacji oraz nadmiaru wyboru.

Związek z FOMO i FOBO

W części opracowań FODA jest przedstawiana jako jeden z trzech powiązanych ze sobą stanów określanych zbiorczo jako „FO” (od fear of...), obok FOMO (fear of missing out) i FOBO (fear of better options). W tym ujęciu: FOMO odnosi się do lęku przed utratą szansy i pozostaniem poza ważnymi wydarzeniami lub doświadczeniami; FOBO dotyczy lęku, że istnieje lub pojawi się lepsza opcja niż ta aktualnie rozważana; FODA opisuje sytuację, w której napięcie pomiędzy FOMO i FOBO prowadzi do trwałego wstrzymania działania i trudności w podjęciu jakiejkolwiek decyzji.

W badaniach nad FOMO wskazuje się, że nadmierna koncentracja na potencjalnych stratach i alternatywach może sprzyjać nasileniu unikania decyzji, co staje się punktem wyjścia do opisu FODA jako „skrajnego” przejawu tego mechanizmu.

FODA w badaniach naukowych

W literaturze naukowej FODA pojawia się przede wszystkim jako dodatkowy konstrukt w badaniach dotyczących FOMO, FOBO i zachowań w środowisku cyfrowym. Jose A. Flecha Ortiz i współautorzy, analizując związek między niekontrolowanym korzystaniem z mediów społecznościowych a intencją zakupową konsumentów, uwzględnili w modelu trzy siły: FOMO, FOBO oraz FODA, wskazując, że FOMO może zwiększać skłonność do zakupów, natomiast FOBO i FODA ograniczają zdolność do podjęcia decyzji zakupowej.

Odwołania do FODA pojawiają się także w nowszych opracowaniach poświęconych tzw. „cyfrowym lękom” (digital anxieties) oraz doświadczeniu FOMO u młodych dorosłych, gdzie nawiązują do ujęcia McGinnisa: nadmiar aktywności motywowanych FOMO ma prowadzić do wyczerpania, a nadmiar FOBO – do izolacji i osamotnienia, których równoczesna obecność może skutkować stanem FODA, czyli niemożnością podjęcia decyzji.

W polskim piśmiennictwie naukowym FODA pojawia się jako przykład jednego z nowych akronimów opisujących konsekwencje FOMO i FOBO; opracowania koncentrują się jednak przede wszystkim na samym FOMO, traktując FODA jako poboczne, dodatkowe pojęcie pomocne w opisie zjawisk społecznych związanych z nadmiarem informacji, presją porównywania się z innymi i przeciążeniem decyzyjnym.

FODA w dyskursie społecznym

Pojęcie FODA bywa używane w tekstach publicystycznych, poradnikowych i blogach poświęconych stylowi życia, dobrostanowi psychicznemu oraz samozatrudnieniu. W odniesieniu do życia zawodowego opisuje się je jako stan, w którym osoba, świadoma wielu możliwych scenariuszy kariery i zagrożeń, rezygnuje z podejmowania ryzyka, odkłada ważne decyzje (np. zmianę pracy, założenie firmy) i pozostaje w sytuacji ocenianej jako niesatysfakcjonująca.

W publicystyce psychologicznej FODA bywa przedstawiana jako biegun przeciwny wobec promowanego w kulturze popularnej ideału „nieograniczonej sprawczości” jednostki; ma ilustrować napięcie między oczekiwaniem nieustannego „wykorzystywania szans” a realnymi ograniczeniami zasobów (czasu, energii, środków finansowych), co sprzyja poczuciu winy i lękowi przed błędem, a w konsekwencji rezygnacji z działania.

Zobacz też

FOMO FOBO prokrastynacja lęk społeczny

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Psychologia społeczna Kategoria:Emocje i motywacja