Cerkiew Przemienienia Pańskiego w Monastyrku () – obronna cerkiew, wzniesiona prawdopodobnie w XV–XVI wieku. Należy ona do cerkwi na planie trójkonchowym. Pozostałości świątyni znajdują się w lesie 2 km na południe od Buczaczu (obwód tarnopolski), na wzgórzu z widokiem na rzekę Strypa. Zachowały się tu pozostałości zabytkowego monastyru, dlatego też sam ten obszar nazwano uroczyskiem Monastyrok.
Planowanie cerkwi mały|lewo|150px Nieprawidłowa konfiguracja pozostałości muru, który pełnił funkcję fortyfikacji, wskazuje, że na terenie klasztoru znajdowały się inne budynki. Brama znajdowała się w północno-zachodnim narożniku dziedzińca klasztornego.
Cerkiew należy do typu trójkonchowych świątyń obronnych z wysoką dzwonnicą. Zbudowana jest z cegły, ze ścianami o grubości 1,7–1,8 m. Nawa, mierząca około 5,5×9 m, otwiera się na wschodnią apsydę o niemal równej szerokości oraz znacznie mniejsze eksedry (konchy) południową i północną (częściowo zniszczoną). Eksedra południowa ma wysokie, okrągłe okno, podczas gdy apsyda jest bezokienna. W południowej ścianie nawy znajdują się tylko dwa otwory okienne o wysokości do 3 m, z półokrągłymi nadprożami. Północna ściana nawy, zwrócona w stronę bramy klasztornej, jest bezokienna, co wynika oczywiście z potrzeb obronnych. Sklepienia nad nawą, absydą i eksedrami nie zachowały się.
Główną funkcję obronną pełniła wieża, która wznosiła się około 6 m ponad nawę. Jej całkowita wysokość wynosiła około 15 m (bez dachu). Wejście do świątyni znajdowało się w zachodniej ścianie wieży; powyżej niego były dwa poziomy bojowe, każdy z jedną strzelnicą z każdej strony wieży. Poziomy te połączone były centralnymi schodami. Ponieważ strzelnice były zbudowane na znacznej wysokości i konstrukcyjnie przeznaczone tylko do ostrzału odległych podejść do świątyni, można przypuszczać, że nad drugim poziomem strzelnic znajdował się trzeci poziom bojowy w postaci drewnianej galerii wspornikowej do obrony najbliższego otoczenia.
Układ cerkwi jest bardzo podobny do układu cerkwi św. Mikołaja w Buczaczu.
Historia Historia świątyni jest nieznana, a jej datowanie na XVI wieku, powszechne w źródłach naukowych, nie jest uzasadnione. Analiza cech architektonicznych i konstrukcyjnych budynku oraz jego archaiczna typologia sugerują, że cerkiew istniała już w XV wieku. Niewątpliwie tylko dogłębne badania mogą ujawnić historię tego unikalnego zabytku, ale takie badania najwyraźniej nie zostały jeszcze przeprowadzone.
Z wydarzeń historycznych związanych z klasztorem na Górze Fedora, Aleksander Czołowski wspomina jedynie o ataku tureckim w 1672 roku, kiedy świątynia została spalona. Według Hryhorija Łohwyna, właśnie wtedy zniszczone zostało sklepienie nad nawą i apsydą.
Klasztor zbudowano w latach 1600–1606 przy wsparciu finansowym głównie Marii Mohylanki, córki hospodara mołdawskiego Jeremiego Mohyły (która przesłała pieniądze, zanim poślubiła Stefana PotockiegoБоднарук І. Бучач сто років тому // Бучач і Бучаччина… – С. 68.), i jej męża Stefana Potockiego, który zapewnił grunt (tj. działkę), ogród i las).
Przypisy
Bibliografia Бевз М. Оборонна твердиня над Стрипою / Чин Святого Василія Великого // Галицька брама. – Львів, 1999. – № 49–50 (січень – лютий). – 32 с. – С. 28–29. Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник / ред. колегія Михайло Островерха та інші. – Ню Йорк – Лондон – Париж – Сидней – Торонто: НТШ, Український архів, 1972. – Т. XXVII. – 944 с. – іл.
Залеський О. Крукова гора / Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник / ред. колегія Михайло Островерха та інші. – Ню Йорк – Лондон – Париж – Сидней – Торонто: НТШ, Український архів, 1972. – Т. XXVII. – С. 480. Нариси історії архітектури Української РСР. – К., 1957. – Т. І. – С. 92. Czolowski A., Janusz B. Przeszłość i zabytki województwa tanopolskiego. – Tarnopol, 1926. – S. 153.
Kategoria:Zabytkowe cerkwie w obwodzie tarnopolskim