mały|Mapa zakresu obowiązywania wybranych umów handlowych na świecie (trzech lub więcej uczestników). Umowa o wolnym handlu (ang. free trade agreement, FTA) – umowa międzynarodowa między co najmniej dwoma państwami (lub obszarami celnymi), której zasadniczym celem jest utworzenie strefy wolnego handlu poprzez zniesienie ceł i innych restrykcji handlowych w „zasadniczo całym” handlu między stronami w odniesieniu do towarów pochodzących z ich terytoriów. Umowy tego typu mają charakter traktatów w rozumieniu prawa międzynarodowego publicznego i mogą być zawierane jako porozumienia dwustronne lub wielostronne. W terminologii Światowej Organizacji Handlu (WTO) porozumienia takie (wraz z uniami celnymi) ujmuje się zbiorczo jako „regionalne porozumienia handlowe” (RTA), mimo że nie muszą dotyczyć państw z jednego regionu; mały|Obszary wolnego handlu w Europie ( stand w 2021 r.) W systemie WTO porozumienia te stanowią wyjątek od zasady klauzuli najwyższego uprzywilejowania (KNU, ang. most-favoured-nation) wyrażonej m.in. w art. I GATT oraz art. II GATS, o ile spełniają warunki wyjątków przewidzianych odpowiednio w art. XXIV GATT i art. V GATS (oraz – w określonych przypadkach – w tzw. Enabling Clause z 1979 r.).

Definicja w prawie Światowej Organizacji Handlu W handlu towarami pojęcie „strefy wolnego handlu” (free-trade area) jest zdefiniowane w art. XXIV GATT jako grupa co najmniej dwóch terytoriów celnych, w której zniesiono cła i inne restrykcyjne regulacje handlu w „zasadniczo całym” handlu między stronami w odniesieniu do towarów pochodzących z ich terytoriów.

W handlu usługami WTO przewiduje odrębną podstawę dla porozumień liberalizujących handel usługami: art. V GATS dopuszcza takie porozumienia, jeżeli obejmują one znaczną część sektorów usług (substantial sectoral coverage) oraz prowadzą do braku lub eliminacji „zasadniczo całej dyskryminacji” między stronami w sektorach objętych porozumieniem (w rozumieniu art. XVII GATS), przy czym liberalizacja może następować od razu albo w rozsądnym horyzoncie czasowym.

Warunki dopuszczalności (towary) Zgodnie z art. XXIV GATT WTO dopuszcza tworzenie stref wolnego handlu, ale stawia warunki dotyczące m.in. relacji z państwami trzecimi oraz wdrożenia:

utrzymane przez strony wobec państw trzecich cła i regulacje handlu nie powinny stać się „wyższe lub bardziej restrykcyjne” niż przed utworzeniem strefy (w ujęciu ogólnym); jeżeli strony zawierają porozumienie przejściowe prowadzące do utworzenia strefy, powinno ono zawierać plan i harmonogram utworzenia strefy w „rozsądnym okresie”.

„Rozsądny okres” wdrożenia został doprecyzowany w rozumieniu art. XXIV: okres dłuższy niż 10 lat powinien występować wyłącznie w przypadkach wyjątkowych, a w razie potrzeby dłuższego okresu strony powinny przedstawić uzasadnienie.

Notyfikacja i przegląd w WTO Art. XXIV GATT przewiduje obowiązek niezwłocznej notyfikacji zamiaru wejścia w unię celną lub strefę wolnego handlu (albo porozumienie przejściowe) oraz przekazania informacji umożliwiających przygotowanie raportów i rekomendacji. W praktyce WTO prowadzi procedury notyfikacji i przeglądu regionalnych porozumień handlowych, a gdy porozumienie obejmuje zarówno towary, jak i usługi, przewiduje się odrębne podstawy notyfikacji (GATT art. XXIV / tzw. Enabling Clause oraz GATS art. V).

Umowa o wolnym handlu a unia celna W prawie WTO odróżnia się:

strefę wolnego handlu – zniesienie ceł i innych restrykcji w zasadniczo całym handlu między stronami dla towarów pochodzących z terytoriów stron; unię celną – oprócz zniesienia barier wewnętrznych, ustanowienie „w zasadniczo takim samym zakresie” wspólnego (zbliżonego) poziomu ceł i regulacji handlu wobec państw trzecich.

Pochodzenie towarów Definicja WTO dla strefy wolnego handlu wprost odnosi zakres liberalizacji do towarów „pochodzących” z terytoriów stron, co w praktyce wymaga stosowania reguł ustalania kraju pochodzenia (rules of origin). WTO definiuje reguły pochodzenia jako przepisy i decyzje administracyjne służące określaniu kraju pochodzenia towaru (z zastrzeżeniem rozróżnienia reżimów preferencyjnych i niepreferencyjnych).

Umowy na świecie

Zestawienie liczbowe umów na świecie +Regionalne porozumienia handlowe (RTA) w mocy według sygnatariusza (stan na 23 grudnia 2025)SygnatariuszLiczba RTA w mocyNotyfikacje (towary – RTA)Notyfikacje (towary – akcesje)Notyfikacje (usługi – EIA)Notyfikacje (usługi – akcesje)Unia Europejska47454221Szwajcaria36361180Chile31312231Singapur28271271Turcja2727070Korea Południowa23231200Meksyk23231130Chiny21211190Peru21213162Australia20201181Indie1919290Japonia18181181Tajlandia15140120Kostaryka15151130Kanada15150110Kolumbia15152121Stany Zjednoczone14140130Izrael1212020

Przykłady umów o wolnym handlu Do przykładów umów o wolnym handlu (FTA) należą m.in. następujące porozumienia:

Umowy obowiązujące Północnoamerykański Układ o Wolnym Handlu (NAFTA; Kanada–Meksyk–USA) – wszedł w życie 1 stycznia 1994; strony notyfikowały jego zastąpienie przez USMCA/CUSMA/T-MEC. Umowa Stany Zjednoczone-Meksyk-Kanada (USMCA; USA–Meksyk–Kanada) – weszła w życie 1 lipca 2020. Kompleksowa Umowa Gospodarczo-Handlowa (CETA; UE–Kanada) – stosowana tymczasowo od 21 września 2017. Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu (CEFTA 2006) – weszło w życie 1 maja 2007. Regionalne Kompleksowe Partnerstwo Gospodarcze (RCEP) – weszło w życie 1 stycznia 2022 (dla pierwszych państw-stron). Umowa o Afrykańskiej Kontynentalnej Strefie Wolnego Handlu (AfCFTA) – weszła w życie 30 maja 2019.

Porozumienia negocjowane / nieobowiązujące (przykłady projektów) Umowa UE-Mercosur – porozumienie polityczne ogłoszone 28 czerwca 2019; w grudniu 2024 strony uzgodniły „ulepszoną” wersję, a we wrześniu 2025 Komisja Europejska przyjęła propozycje decyzji Rady dot. podpisania i zawarcia (brak wejścia w życie). Transatlantyckie Partnerstwo w dziedzinie Handlu i Inwestycji (TTIP; UE–USA) – negocjacje pozostają wstrzymane (brak zawartej i obowiązującej umowy).

Zobacz też

Strefa wolnego handlu Unia celna Światowa Organizacja Handlu GATT

Przypisy

Kategoria:Handel międzynarodowy