Pałac w Pokoju () – pałac w Pokoju w województwie opolskim, wzniesiony w latach 1752–1757, odbudowany po pożarze w 1758 roku, otoczony koncentrycznym założeniem z parkiem pałacowym, zniszczony w 1945 roku przez Armię Czerwoną i ostatecznie wyburzony; na jego miejscu znajduje się rondo Jana Pawła II.

Historia Początkowo książę Karol Krystian Erdman Wirtemberski planował założenie zwierzyńca na planie ośmioramiennej tzw. Gwiazdy Myśliwskiej () z pałacykiem myśliwskim pośrodku na terenie Borów Stobrawskich, którymi władali książęta wirtembersko-oleśniccy. Pokój wyrósł wokół tej drewnianej rezydencji myśliwskiej wzniesionej w 1748 roku (kamień węgielny położono w 1747 roku). Pierwotne założenie składało się z placu o średnicy 116 m z ośmioma wychodzącymi z niego alejami o długości do 2 km, zespół miał obwód około 2 mil i powierzchnię 140 ha, był ogrodzony wysokim drewnianym płotem z ośmioma bramami, otoczony palisadą i fosą. Pałacyk spłonął w 1751 roku.

Nowy murowany pałac zaczęto budować w 1752 roku, miał on pełnić funkcję letniej rezydencji księcia. Założenie pałacowo-pałacowe z centralnie położoną rezydencją zaprojektował architekt Georg Ludwig Schirmeister (1716–1784). Za wzór posłużyło miasto Karlsruhe z promienisto-koncentrycznym układem urbanistycznym, które należało do rodu księcia, od niego zresztą miejscowość została nazwana Carlsruhe (co można przełożyć jako: oaza spokoju Karola). Pałac budowano w latach 1752–1757, osiem oficyn wzniesiono w latach 1749–1757, przy nich znajdowały się mniejsze place z bramami, które wychodziły na ulice. Dwie z nich pozostawały stale zamknięte, a pozostałe były zamieszkałe. W miejsce palisad i fosy zbudowano niski mur ozdobiony lampami i wazami. Na południe od rezydencji założono park pałacowy, składający się z: ogrodu francuskiego (założonego około 1760 roku) oraz ogród angielski (powstałego z inicjatywy Eugeniusza Fryderyka Wirtemberskiego w latach 1780–1790). Pałac spłonął w 1798 roku, odbudową zajął się mistrz budowlany Carl Johann Leyser, uczeń Langhansa (zob. Carl Gotthard Langhans, Carl Ferdinand Langhans).

Za czasów Eugeniusza Fryderyka Wirtemberskiego w Pokoju założono bibliotekę oraz teatr, a na jego dworze przebywał kilka miesięcy kompozytor Carl Maria von Weber, którego kilka dzieł powstało w tamże (m.in. dwie symfonie czy koncert na waltornię oraz Wariacje fortepianowe op. 7). Rezydencja stanowiła także miejsce spotkań literatów za czasów . W XIX wieku zwierzyniec przeniesiono za zachód od pierwotnego założenia.

Cesarz Wilhelm II Hohenzollern odwiedził rezydencję w 1899 roku. Po śmierci księcia Mikołaja Wirtemberskiego, ostatniego arystokraty linii książąt wirtembersko-oleśnickich w 1903 roku majątek przejęli królowie wirtemberscy, w których rękach pozostawał on do 1945 roku. Car Bułgarii Borys III przyjechał do Pokoju w 1929 roku, aby odwiedzić swoją siostrę; w prasie pojawił się błąd jakoby miał pojechać do niemieckiego Karlsruhe z racji podobieństwa nazw.

22 stycznia 1945 roku do miejscowości weszły wojska Armii Czerwonej. Pałac został splądrowany przez żołnierzy, doszło do pożaru rezydencji i oficyn oraz zniszczenia bram; obiekt ostatecznie wysadzono w latach 50. XX w., zburzono także większość zabudowań wokół pałacu, rozebrano m.in. okalające go oficyny. Po zakończeniu II wojny światowej założenie parkowo-pałacowe (w tym liczne rzeźby, pomniki, pawilony i inne obiekty małej architektury) ulegało stopniowej degradacji. Zniszczona została znaczna część nietypowego (quasi-urbanistycznego) układu wsi, choć widocznych jest nadal siedem z ośmiu promienistych ulic oraz okrągły plac (dawny Schlossplatz; obecnie niezabudowane rondo w centrum wsi). Park pałacowy w drugiej i trzeciej dekadzie poddano gruntownej (choć zaledwie częściowej) renowacji.

Część cenniejszego wyposażenia pałacu wywieziono na początku XX wieku (po wygaśnięciu oleśnickiej linii Wirtembergów) do Wirtembergii; w 2020 roku przedmioty wystawiono na aukcji – Muzeum Śląskie w Görlitz nabyło m.in. dwa portrety Karola Krystiana Erdmana Wirtemberskiego i Marii Zofii Wilhelminy Wirtemberskiej. Część wyposażenia pałacu prezentowano na wystawie czasowej Książęcy ogród sztuki – w Pokoju Wirtembergów w Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu.

Architektura Pałac był położony w centrum gwiaździstego układu architektonicznego, pośrodku okrągłego placu i był otoczony kolistą drogą; wychodziło z niej osiem alei w układzie promienistym. Taki układ wykazuje wpływy francuskie jak i wzorowanie się na układzie miasta Karlsruhe. Budynek rezydencji wzniesiono w stylu barokowym z elementami renesansowymi. Był to gmach murowany, otynkowany, z wieżą na osi. Otaczało go osiem oficyn (domów kawalerskich lub kawalierów), za nimi wzniesiono zabudowania gospodarcze. Na jednej z alei zbudowano ewangelicki kościół Zofii na kolistym placu (dzisiejsza ul. 1 Maja), natomiast na osi obecnej ul. Kościelnej znajduje się katolicki kościół Podwyższenia Krzyża Świętego z 1908 roku.

Na południe od pałacu założono ogród francuski (pomiędzy dzisiejszymi ulicami Opolską i Wolności) oraz duży park w stylu angielskim ze stawem Heleny. Park angielski miał trzy centra kompozycyjne i łączył się z lasami. W założeniu parkowym znajdowały się m.in.: labirynt, amfiteatr (oba w części francuskiej), tzw. pałac szwedzki, który spłonął w 1912 roku, pałacyk letni z 1805 roku (przebudowany na salę koncertową, zburzony około 1930 roku), pałac na Winnej Górze, który popadł w ruinę po 1945 roku, salon wodny, który zawalił się w XVIII wieku, strzelnica (zachowane ruiny), świątynia Apollina (następnie Matyldy, zachowana). W parku znajdują się częściowo zachowane pomniki i rzeźby plenerowe w stylu klasycystycznym, neoklasycystycznym i neobarokowym. Pałac otaczał także 400-hektarowy zespół stawów z groblami oraz m.in. winnica (wzorowana na Parku Sanssouci), ptaszarnia i latarnia; podziemne korytarze uległy zawaleniu. Założenie parkowe ma łącznie około 200 ha.

Galeria

Zobacz też Pokój (wieś) Park w Pokoju Lew śpiący (Pokój) Kolumna zwycięstwa w Pokoju Kościół Zofii w Pokoju Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Pokoju Pomnik upamiętniający poległych na I wojnie światowej mieszkańców Pokoju Kwatery cmentarne z I wojny światowej w Pokoju

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Trójwymiarowa rekonstrukcja pałacu w serwisie YouTube Wystawa czasowa Książęcy ogród sztuki – w Pokoju Wirtembergów (Muzeum Śląska Opolskiego), 2025–2026

Kategoria:Pokój (wieś) Kategoria:Nieistniejące pałace Polski Kategoria:Pałace w województwie opolskim Kategoria:Wirtembergowie