mały|Ostrakiony przygotowane na ostracyzm Temistoklesa, odnalezione w studni na północnym zboczu Akropolu. Reformy Klejstenesa – fundamentalne zmiany wprowadzone przez Klejstenesa z Aten w latach 508/507 p.n.e. w systemie politycznym ateńskich polis, uznawane w badaniach historycznych za jeden z najważniejszych warunków wstępnych późniejszego rozwoju demokracji ateńskiej.

Po tyranii Pizystratidów, w której obaleniu współuczestniczył jako wygnaniec, Klejstenes, nawiązując do reform Solona, dokonał głębokiej reorganizacji i kodyfikacji systemu obywatelskiego Attyki, sprzyjając i zachęcając do udziału wszystkich pełnoprawnych obywateli w procesach decyzyjnych w duchu izonomii. Rola przypisywana mu przez Herodota jako twórcy demokracji jest jednak, w świetle nowszych badań, oceniana jako przesadzona. Fundamenty ateńskiej demokracji ukształtowały się dopiero w V wieku p.n.e., jako konsekwencja samopotwierdzenia Aten w wojnach perskich i powstania Związku Delijskiego, co nadało tetom znaczenie militarne i polityczne, a w rezultacie doprowadziło do ich równoprawnego udziału w życiu politycznym.

Zmiany, które wprowadził Klejstenes, opierały się na dwóch filarach: reformie fyli oraz powołaniu Rady Pięciuset. Choć klejstenesowa izonomia nie zniosła struktury społecznej opartej na pierwszeństwie rodów arystokratycznych, wprowadziła jednak nową administracyjną organizację społeczną (modyfikacja istniejącego podziału na fyle, rozbicie ich na trytie i demy), która miała zapewnić polityczną integrację ludzi różnego pochodzenia w ramach wspólnoty polis. Miało to zapobiegać przyszłym konfliktom o władzę i sporom między poszczególnymi rodami, a także ponownemu pojawieniu się tyranii, czemu służyła również instytucja ostracyzmu.

Powody i warunki powstania Zarówno z perspektywy ich chronologii, jak i priorytetów, reformy Klejstenesa determinowała konieczność uregulowania oraz zarządzania konsekwencjami sytuacji w ateńskim systemie polis, która nastąpiła po eliminacji tyranii Pizystratydów. Kwestie wymagające reorganizacji obejmowały nie tylko reaktywowaną rywalizację o dominację między głównymi ateńskimi klanami i rodami arystokratycznymi, lecz także reformę militarną oraz redefinicję statusu obywatelskiego. W aspekcie obywatelstwa Pizystratydzi praktykowali selekcję we własnym interesie co reformy miały zaadresować bezpośrednio. Ponadto zadekretowano definitywny zakaz tortur obywateli ateńskich. Jedną z przyczyn animozji między frakcją reformatorską Klejstenesa a atrybutami władzy archonta Izagorasa (sprawującego urząd w 509/508 r. p.n.e.) mogły być właśnie konflikty dotyczące kwestii obywatelstwa.

Plany reform Klejstenesa mogły zostać sformułowane i dyskutowane nawet przed eskalacją tego konfliktu, który przy wsparciu Sparty doprowadził do tymczasowej ekspulsji Klejstenesa i jego frakcji z Aten W szczególności system militarny wymagał pilnej reformy, jako że tyrani wcześniej zapewnili powszechną demilitaryzację cywili. W konsekwencji należało inkorporować niezbędne warunki do ustanowienia potężnej falangi hoplitów, której uzbrojenie, jak to było w normie, miało być zapewnione przez ekwipunek personalny (samowyposażenie). Implementacja tego procesu nie mogła jednak nastąpić z dnia na dzień.

W szczególności reorganizacja wspólnoty po definitywnym zakończeniu tyranii była uwarunkowana osiągnięciem wewnętrznej stabilizacji dla ateńskich obywateli, którzy permanentnie pozostawali zagrożeni ambicjami dominacji prominentnych rodów arystokratycznych. Mimo że legislacja i instytucje Solona konsekwentnie utrzymywały się w okresie tyranii, persystowały także pewne struktury organizacji społecznej, stanowiące fundament dominacji niektórych nobilów. Wyłącznie rody arystokratyczne dysponowały własnymi kultami, a przez to miały wpływ na populację, która nierzadko funkcjonowała jako ich religijna klientela. Grupy społeczne fratrii oraz fyl tworzyły nie tylko komuny religijne, lecz również dostarczały wspólne kontyngenty militarne.

Klejstenes, poprzez swoje podejście reformatorskie, dążył do osłabienia lub zastąpienia tego układu i koncentracji władzy na rzecz bardziej zrównoważonej dystrybucji wpływów w ramach nowej struktury instytucjonalnej. Wpływ na jego działania mogły mieć również prywatne doświadczenia polityczne. Pomimo wysiłków w celu likwidacji tyranii, początkowo poniósł porażkę w starciu z Isagorasem i jego stronnikami, co ponownie zakończyło się dla niego wygnaniem – losem, który dla Alkmeonidów (a ich przywódcą był Klejstenes) nie był wyjątkowy.

Reformy fyli i dem Centralnym elementem reform Klejstenesa była bardzo detaliczna, kompleksowa, w intencji całościowa i logicznie spójna reforma dem i fyli. Stary podział Attyki na cztery fyle plemienne (Geleontowie, Hopleci, Argadeyczycy i Ajgikorejczycy) reforma zastępowała nowym podziałem administracyjnym na 10 fyli, 30 trytti i 139 demów. Tym samym Klejstenes wykreował zmodyfikowaną, nową strukturę partycypacyjną w Attyce, z konsekwencjami w akspecie politycznym, militarnym oraz społecznym.

Kluczowe cechy Strukturalną i ideologiczną podstawą reform Klejstenesa była reorganizacja demów jako jednostek politycznych na poziomie lokalnym w sposob zdecentralizowany. Bez takiego zakorzenienia w lokalnych strukturach oddolnych trudno byłoby wyjaśnić mobilizację ludności na rzecz propozycji reform Klejstenesa, czego manifestacją był opór przeciwko Isagorasowi oraz jego spartańskiemu korpusowi pomocniczemu w roku 508 p.n.e.

W konsekwencji początkowa konstytucja demów obejmowała prawdopodobnie rejestrację obywateli w rejestrach demów. Można to było przeprowadzić bez wyznaczania granic terytorialnych czy dokonywania pomiarów, ponieważ nie były to jednostki administracyjne definiowane terytorium, lecz lokalne powiązania między ludnością. Od tego momentu wszyscy obywatele powyżej 18 roku życia w danej demie byli rejestrowani, a prowadzone tam listy obywatelskie (leksiarchikon grammateion) stanowiły najmniejszą jednostkę cywilną Aten. Ta formalizacja procesu rejestracji była zapewne powiązana ze wzmocnieniem świadomości obywatelskiej oraz wyraźniejsze poczucie odrębności wobec osób z zewnątrz. Tym samym początkowa, stosunkowo łatwa integracja przybyszy mogła zostać utrudniona, a dla trwale rezydujących nie-obywateli (metojków) mógł zostać wprowadzony odrębny status prawny. Fratrie, zdominowane przez arystokrację, przestały kontrolować proces nadawania obywatelstwa. Konstytucja demów jako jednostek samorządnych kończy tym samym stare zależności rodowo-lokalne.

Holistyczny charakter koncepcji reformatorskiej Klejstenesa staje się szczególnie widoczny podczas analizy koncepcji podziału Attyki na trzy główne regiony:

Asty – centrum Aten, z promieniem około dziesięciu kilometrów, obejmujące również obszar nadbrzeżny obok Aten (ten obszar przez to nie mógł wchodzić w sekcję paralii); Mesogeia – interior, terytorium śródlądowe graniczące na północy z Beocją; Paralia – regiony nadbrzeżne poza obszarem należącym do Asty.

Te trzy wielkie regiony podzielono dalej na dziesięć części, co dało w sumie trzydzieści trytii. Ustanawiając dziesięć fyli zamiast wcześniejszych czterech, Klejstenes zapewnił, że każda nowa fyla otrzyma trzy trytie. Najważniejszą zasadą nowego porządku było jednak to, że każda fyla musiała obejmować po jednej trittys z każdego z trzech regionów (czyli każda trytia musiała odtąd składać się z asty, mesogei i paralii). Dystrybucja dem między poszczególne trittyes i fyle była prawdopodobnie oparta na zasadzie, iż liczba zdolnych do służby hoplitów miała być rozłożona możliwie równomiernie.

Regionalne zmieszanie ateńskich obywateli w ramach nowych sojuszy trybalnych rozbiło dawne struktury dominacji:

Arystokraci zachowali swój prestiż społeczny, swoją ekonomiczną potęgę, przewagę w treningu politycznym i militarnym oraz w edukacji ogólnej, a także swoją tradycję; dlatego naturalnie pozostali liderami w tym sensie, że wszystkie przesłanki działania politycznego nadal spoczywały w ich rękach, że to oni zajmowali wszystkie funkcje dowódcze i polityczne. […] Jednak arystokraci utracili swoich wiernych stronników, co oznaczało, że każdy z nich musiał odtąd nieustannie zabiegać o poparcie dla swoich politycznych celów.

Przy określaniu tej nowej organizacji terytorialnej kierowano się przede wszystkim potrzebą zniwelowania wcześniejszych wpływów rodzin arystokratycznych i potrzebą zablokowania ewentualnej dominacji którejkolwiek z grup obywateli nad innymi. Ten nowy podział administracyjny spowodował efekt przemieszania obywateli ze sobą.

Przypisy

Bibliografia

__INDEKSUJ__

Kategoria:Starożytne Ateny