U-209 – niemiecki okręt podwodny typu VIIC z okresu II wojny światowej.
Wyporność U-Boota wynosiła 769 ton w położeniu nawodnym i 871 ton pod wodą, a jego główną bronią było 14 torped o kalibrze 533 mm, wystrzeliwanych z pięciu wewnętrznych wyrzutni. Jednostka rozwijała na powierzchni maksymalną prędkość 17,7 węzła, jej zasięg przy prędkości 10 węzłów wynosił 8500 Mm.
Okręt został zwodowany 28 sierpnia 1941 roku w stoczni Friedrich Krupp Germaniawerft w Kilonii, a 11 października 1941 roku wszedł do służby w Kriegsmarine. Pływając w składzie , i 1. Flotylli U-Bootów U-209 odbył siedem patroli bojowych, podczas których zatopił cztery statki o łącznej pojemności 1356 BRT. U-209 zaginął po 6 maja 1943 roku na północnym Atlantyku.
Projekt i budowa
Jednostki typu VIIC były kolejnym ewolucyjnym ulepszeniem najliczniej budowanych w Niemczech okrętów typu VII. Poprzednik – typ VIIB – miał niewystarczający zasięg i za mało miejsca pod pokładem, by można było zainstalować sonar. Opracowany w 1938 roku projekt nowego okrętu różnił się od poprzedniej wersji m.in. zwiększoną grubością blach kadłuba sztywnego (z 16 do 18,5 mm, co zwiększyło maksymalną głębokość zanurzenia z 200 metrów do 250–280 metrów), przedłużeniem kadłuba o 60 cm i kiosku o 30 cm oraz powiększeniem zbiorników paliwa o 5,4 m³, co poprawiło zasięg. Powiększone rozmiary pozwoliły na instalację aktywnego sonaru , który uzupełniał pasywny Gruppenhorchgerät (GHG). Do zakończenia wojny do służby weszło 568 okrętów typu VIIC.
U-209 zamówiono 16 października 1939 roku. Został zbudowany w stoczni Friedrich Krupp Germaniawerft w Kilonii jako jeden z 58 okrętów typu VIIC zamówionych w tej wytwórni. U-209 otrzymał numer stoczniowy 638 (Werk 638). Stępkę okrętu położono 28 listopada 1940 roku, a zwodowany został 28 sierpnia 1941 roku.
Dane taktyczno-techniczne thumb|left|Wnętrze przedziału silników wysokoprężnych U-209 był średniej wielkości okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej. Długość całkowita wynosiła 67,1 metra, szerokość 6,2 metra i zanurzenie 4,74 metra. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 9,6 metra. Wykonany ze stali pancernej CM 351 o grubości 18,5 mm kadłub sztywny miał 50,5 metra długości i 4,7 metra szerokości. Podzielony był grodziami na sześć przedziałów wodoszczelnych: (od dziobu): I – przedział torpedowy ze sterami głębokości oraz GHG, II – przedział akumulatorów wraz z pomieszczeniami załogi, magazynem amunicji i toaletą, III – centrala z pomieszczeniem wielofunkcyjnym (mieszczącym drugą baterię akumulatorów, pomieszczenia załogi i kambuz), IV – przedział silników spalinowych, V – przedział silników elektrycznych, VI – rufowy przedział torpedowy ze sterami kierunku i głębokości. Kadłub ciśnieniowy otoczony był kadłubem lekkim wykonanym z blach o grubości 4–8 mm. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 769 ton, a w zanurzeniu 871 ton.
Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa 6-cylindrowe, czterosuwowe silniki wysokoprężne Krupp-Germaniawerft F46 z doładowaniem o łącznej mocy 3200 KM przy 470-490 obr./min, a pod wodą poruszał się dzięki dwóm silnikom elektrycznym prądu stałego AEG GU 460/8-276 o łącznej mocy 560 kW (750 KM) przy 295 obr./min. Dwa wały napędowe obracały dwie śruby, zapewniając maksymalną prędkość 17,7 węzła na powierzchni i 7,6 węzła w zanurzeniu. Zasięg wynosił 8500 Mm przy prędkości 10 węzłów w położeniu nawodnym (3250 Mm przy prędkości maksymalnej) oraz 80 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą (130 Mm przy 2 węzłach). Zbiorniki mieściły 113,47 tony paliwa, a energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów AFA 33 MAL 800 W po 62 ogniwa każda, o łącznej pojemności 9160 Ah, masie 62 tony i czasie rozładowania 20 godzin. Dopuszczalna głębokość zanurzenia okrętu wynosiła 100 metrów, a głębokość zgniecenia 250–280 metrów.
Okręt wyposażony był w pięć wyrzutni torped o kalibrze 533 mm (cztery na dziobie i jedną rufową), z łącznym zapasem 14 torped (wymiennie okręt mógł przenosić 26 min typu TMA lub 39 min typu TMB). Uzbrojenie artyleryjskie stanowiło umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 88 mm SK C/35 L/45, z zapasem amunicji wynoszącym 220–250 naboi oraz pojedyncze działko przeciwlotnicze kalibru 20 mm C/38 L/65. Jednostka wyposażona też była w pasywny sonar GHG i aktywny , a do obserwacji służyły dwa peryskopy Zeissa: bojowy i nocny.
Załoga okrętu składała się z czterech oficerów oraz 40 podoficerów i marynarzy.
Służba U-209 został wcielony do służby w Kriegsmarine 11 października 1941 roku. Dowództwo okrętu objął kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant) . U-Boot otrzymał numer poczty polowej M 30 549. Do 28 lutego 1942 roku załoga jednostki przechodziła szkolenie w składzie , operując z Gdańska.
Pierwszy rejs bojowy 11 marca 1942 roku U-209 wyszedł z Kilonii i następnego dnia osiągnął Helgoland, skąd 15 marca udał się na swój pierwszy wojenny patrol na Morze Norweskie. W dniach 23–29 marca okręt wchodził w skład wilczego stada . 28 marca o godzinie 7:04 okręt podwodny został dostrzeżony przez brytyjski trawler ZOP HMS „Blackfly” (FY117), eskortujący polski statek handlowy „Tobruk” – marudera z konwoju . U-209 zanurzył się, po czym został obrzucony dwiema bombami głębinowymi, z których tylko jedna eksplodowała. O 7:42 U-209 wystrzelił w kierunku trawlera niecelną torpedę z wyrzutni rufowej, który odpowiedział na atak dwoma kolejnymi bombami głębinowymi; następne kontakt został zerwany z powodu zamieci śnieżnej. Następnego dnia na Morzu Barentsa o godzinie 11:03 okręt wykonał alarmowe zanurzenie po wykryciu przez brytyjskie trałowce i , które przeprowadziły do godziny 12:44 siedem ataków na U-Boota zrzucając łącznie 30 bomb głębinowych. Po usłyszeniu dwóch podwodnych eksplozji załogi trałowców zgłosiły zatopienie okrętu podwodnego, jednak U-209 zdołał oddalić się bez uszkodzeń po kilku pierwszych atakach.
Od 29 do 31 marca U-Boot operował w stadzie . 1 kwietnia po 18 dniach spędzonych w morzu U-209 zawinął do norweskiego portu w Kirkenes.
Drugi rejs bojowy 7 kwietnia okręt wyszedł z Kirkenes na drugi patrol, udając się początkowo na wody Morza Barentsa. Od 7 do 14 kwietnia U-Boot wchodził w skład wilczego stada , a 15 kwietnia został przyporządkowany do stada . 20 kwietnia po 14–dniowym rejsie U-209 zawinął do bazy w Bergen.
Trzeci rejs bojowy 16 maja U-209 wyszedł z Bergen na swój trzeci wojenny patrol, udając się na wody Morza Norweskiego i Barentsa. Między 16 a 29 maja U-Boot operował w składzie wilczego stada . Po bezowocnym, trwającym 18 dni rejsie okręt zawinął 2 czerwca do portu w Narwiku.
Czwarty rejs bojowy 4 czerwca okręt podwodny opuścił Narwik i udał się do Bergen, docierając do bazy 7 czerwca. 1 lipca U-Boot został przyporządkowany operującej z tego portu . 9 lipca dwóch marynarzy (Funkgefreiter Edmund Kiepulski i Funkgefreiter Alfons Kukliński) zginęło w wypadku na nabrzeżu portowym w Bergen. Na czwarty patrol U-209 wyszedł 17 lipca, udając się na Morze Norweskie i dalej na północ, pod Spitsbergen. 28 lipca jednostka zawinęła do Kirkenes, po 12 dniach spędzonych w morzu.
Piąty rejs bojowy 5 sierpnia 1942 roku okręt wyszedł na swój piąty wojenny patrol, udając się na wody Morza Barentsa ku wybrzeżom Wyspy Południowej. 17 sierpnia między godziną 05:26 a 09:20 U-209 w pobliżu na Morzu Peczorskim (na pozycji ) zaatakował radziecki konwój, który tworzyły jednostki należące do administracji obozów NKWD. Statki płynęły bez eskorty, nieświadome decyzji władz morskich, które wstrzymały wszelki ruch na tych wodach ze względu na meldowaną dużą aktywność U-Bootów. Konwój składał się ze zbudowanego w 1866 roku holownika „Komsomolec” o pojemności 220 BRT holującego barkę P-4 (500 BRT), która przewoziła pracowników (w tym prawdopodobnie więźniów politycznych) i ich sprzęt do portu Narjan-Mar nad rzeką Peczorą, a także holownika „Nord” holującego barkę Sz-500 (500 BRT) oraz małego, uszkodzonego holownika „Komiles” (136 BRT). O godzinie 05:26 U-Boot rozpoczął ostrzał czołowych jednostek używając całego dostępnego uzbrojenia artyleryjskiego, najpierw podpalając barkę, a następnie ścigając holownik, który zerwał linę holowniczą, próbując uciec. Ucieczka jednak nie powiodła się i „Komsomolec” po wielu trafieniach stał się płonącym wrakiem. U-209 powrócił następnie do płonącej barki i próbował zatopić ją torpedami, ale obie torpedy wystrzelone o 07:10 i 07:15 chybiły celu. Następnie dowódca U-Boota postanowił ścigać pozostałe statki konwoju i odnalazł „Komilesa” i Sz-500 zakotwiczone około 800 metrów od zachodniego brzegu Wyspy Matwiejewa. Porzucony holownik został zatopiony ogniem artyleryjskim o 08:00, ale torpeda wystrzelona w barkę pięć minut później chybiła, więc U-209 także otworzył do niej ogień z działa pokładowego, aż ładunek węgla stanął w płomieniach i o godzinie 8:15 wyruszył, aby zatopić barkę P-4. Ponieważ zużyta została cała amunicja do działa pokładowego, P-4 został zatopiony torpedą o godzinie 9:20. Z przebywających na pokładach czterech zatopionych jednostek 328 osób przeżyło tylko 23: większość została uratowana przez holownik „Nord”, który powrócił później wraz z radzieckimi trałowcami T-879 (54) i T-908 (62), wysłanymi na pomoc z cieśniny Jugorski Szar po otrzymaniu sygnału SOS z „Komsomolca”. Dwóch jedynych ocalałych z barki P-4 (na której znajdowało się 296 osób) odnaleziono w małej łodzi.
25 sierpnia U-209 wraz z U-255 ostrzelały stację radiową na przylądku na Nowej Ziemi, a 28 sierpnia samotnie dokonał ostrzału stacji radiowej położonej w osadzie na tej samej wyspie. 1 września okręt po 28 dniach spędzonych w morzu zawinął do fiordu koło Narwiku.
Szósty rejs bojowy 3 września okręt opuścił Skjomen i udał się do Bergen, docierając do portu przeznaczenia 6 września. 12 października U-Boot wyszedł z Bergen, docierając po czterodniowym rejsie do Narwiku. Na swój szósty patrol U-209 wyszedł 6 listopada, udając się na Morze Norweskie i pod Spitsbergen. Od 19 listopada do 7 grudnia jednostka operowała w ramach wilczego stada „Boreas”. Okręt powrócił do Narwiku 10 grudnia, po 35 dniach spędzonych w morzu.
Siódmy rejs bojowy i utrata okrętu 13 grudnia 1942 roku U-209 opuścił Narwik i 16 grudnia dotarł do Bergen, skąd po trzydniowym postoju 19 grudnia udał się w dalszy rejs do Niemiec, osiągając 24 grudnia Kilonię. 1 marca 1943 roku okręt został wcielony do składu 1. Flotylli U-Bootów.
6 kwietnia U-Boot wyszedł z Kilonii na swój szósty wojenny patrol, po raz pierwszy na wody północnego Atlantyku. 16 kwietnia na południowy wschód od Islandii okręt został zaatakowany sześcioma bombami głębinowymi zrzuconymi z bombowca Boeing B-17 Flying Fortress z oznaczeniem „T” z , w wyniku czego uszkodzony został peryskop. W dniach 25–27 kwietnia U-209 wchodził w skład wilczego stada „Meise”, a następnie (od 27 kwietnia do 4 maja) „Star”. 4 maja U-Boot został przyporządkowany do stada „Fink”. Tego dnia na południe od przylądka Farvel (na pozycji ) okręt stał się celem ataku czterema bombami głębinowymi przeprowadzonego przez kanadyjską łódź latającą Canso z oznaczeniem „W” z (pilot B.H. Moffit), w wyniku którego doznał poważnych uszkodzeń.
Ostatni kontakt z U-209 miał miejsce 6 maja 1943 roku, dokonany za pośrednictwem siostrzanego okrętu U-954; meldunek opisywał rozległe uszkodzenia poniesione w wyniku ataku powietrznego 4 maja, w tym awarię głównego nadajnika. U-Boot zatonął prawdopodobnie około 7 maja podczas manewru zanurzenia, w wyniku odniesionych wcześniej uszkodzeń, a na jego pokładzie śmierć poniosła cała, licząca w tym rejsie 46 osób załoga.
Wcześniejsze ustalenia przypisywały jego zatopienie 19 maja przez brytyjskie okręty: fregatę i slup (na pozycji ), jednak w rzeczywistości atak ten dotyczył U-954 i zakończył się zatopieniem U-Boota.
Podsumowanie działalności bojowej