mały|Polski radar kontrbateryjny Liwiec mały|Izraelski radar kontrbateryjny ShilemRadar rozpoznania artyleryjskiego, stacja radiolokacyjna rozpoznania artyleryjskiego, radiolokator rozpoznania artyleryjskiego, również jako radar kontrbateryjny, radar lokalizacji uzbrojenia lub radar śledzenia uzbrojenia (, , ) – system radarowy wykrywający pociski wystrzelone przez jedną lub więcej armat, haubic, moździerzy lub wyrzutni rakiet i określający, na podstawie ich toru lotu, położenie na ziemi broni, która je wystrzeliła. Radary tego rodzaju stanowią podklasę szerszej klasy radarów wykrywania celów.

Nazewnictwo W języku polskim dla tej klasy urządzeń funkcjonuje kilka określeń. W publikacjach wojskowych i branżowych spotyka się nazwy odwołujące się do rozpoznania artyleryjskiego i radiolokacji, m.in. radar rozpoznania artyleryjskiego, stacja radiolokacyjna rozpoznania artyleryjskiego, radiolokator rozpoznania artyleryjskiego oraz, w nazwach konkretnych systemów, radiolokacyjny zestaw rozpoznania artyleryjskiego (RZRA). Przykładem takiego nazewnictwa jest polski RZRA Liwiec, którego producent określa jako „Radiolokacyjny Zestaw Rozpoznania Artyleryjskiego”; opis jego funkcji obejmuje automatyczne wykrywanie i śledzenie pocisków moździerzowych, armatnich i rakietowych, klasyfikowanie rodzaju stanowisk ogniowych, określanie położenia stanowisk ogniowych i punktu upadku pocisku oraz przekazywanie danych do zautomatyzowanych zestawów kierowania ogniem.

Określenie radar kontrbateryjny jest polskim odpowiednikiem angielskiego terminu counter-battery radar i akcentuje zastosowanie urządzenia w zwalczaniu artylerii przeciwnika. W polskich tekstach branżowych występuje ono m.in. w opisach systemów 1Ł220UK i Zoopark-1M; ich działanie opisywane jest jako śledzenie pocisku artyleryjskiego, odtwarzanie jego trajektorii oraz określanie miejsca wystrzelenia i miejsca upadku. W polskiej terminologii artyleryjskiej zbliżony zakres funkcjonalny opisywany jest także przez pojęcia „zwalczanie baterii ogniowych” i „zwalczanie artylerii”, w których kluczowe znaczenie ma system rozpoznania zdolny do lokalizacji stanowisk ogniowych, korygowania strzelania i oceny skutków ognia.

W nomenklaturze anglojęzycznej obok counter-battery radar używane jest również określenie weapon locating radar (WLR). W doktrynie amerykańskiej WLR oznacza radary artylerii polowej służące do pozyskiwania informacji o położeniu nieprzyjacielskich systemów ognia pośredniego i wspierające działania kontrbateryjne. Ten sam angielski odpowiednik stosuje producent Liwca w wersji anglojęzycznej, określając system jako LIWIEC Weapon Locating Radar. W przekładzie na język polski najbliższymi odpowiednikami tego terminu są nazwy z grupy „radar rozpoznania artyleryjskiego” i „stacja radiolokacyjna rozpoznania artyleryjskiego”.

W publicystyce spotykana jest także forma radar przeciwbateryjny, używana jako wariant przekładu terminu counter-battery radar. W odniesieniu do polskiego sprzętu nazwa ta nie występuje jednak w oficjalnej nazwie RZRA Liwiec, gdzie użyto konstrukcji „radiolokacyjny zestaw rozpoznania artyleryjskiego”.

Charakterystyka mały|Zasada działania radaru kontrbateryjnegoPodstawową techniką jest śledzenie pocisku przez czas wystarczający do zarejestrowania fragmentu toru lotu. Po zarejestrowaniu odcinka toru można go następnie przetworzyć w celu wyznaczenia punktu pochodzenia pocisku na ziemi. Współczesne radary lokalizacji uzbrojenia wykrywają, lokalizują, klasyfikują, raportują i przekazują m.in. punkt pochodzenia, przewidywany punkt upadku, skuteczną powierzchnię odbicia radiolokacyjnego i prędkość środków ognia pośredniego.

System może być wykorzystywany do ochrony baz wojskowych i obiektów o szczególnym znaczeniu, a wspomaganie walki z artylerią przeciwnika realizuje przez automatyczne wykrywanie i śledzenie wielu celów RAM, w tym pocisków moździerzowych, armatnich i rakietowych, automatyczną klasyfikację typów pocisków i rodzajów stanowisk ogniowych, określanie położenia stanowisk ogniowych oraz współrzędnych punktu upadku pocisku.

Lokalizacja moździerzy jest łatwiejsza niż lokalizacja artylerii strzelającej pod małymi kątami, ponieważ pociski moździerzowe poruszają się po wysokich, stromych torach, co ułatwia ich wykrycie i śledzenie oraz wyznaczenie położenia stanowiska ogniowego. W przypadku artylerii strzelającej pod małymi kątami lokalizacja jest trudniejsza ze względu na większą prędkość pocisku, niższy tor lotu i krótszy czas, w którym radar może śledzić pocisk.

Samo wykrycie pocisku na dużej odległości nie musi oznaczać dokładnego wyznaczenia stanowiska ogniowego. Radar musi obserwować odpowiednio długi fragment toru lotu w swoim polu obserwacji pionowej, a najkorzystniejsze dla lokalizacji dział i wyrzutni rakiet jest uchwycenie toru możliwie blisko miejsca wystrzelenia. W systemach AN/TPQ-36 i AN/TPQ-37 do obliczenia rozwiązania wymagany jest wystarczający „track volume”, a AN/TPQ-37 przy śledzeniu na odległościach powyżej 30 km wymaga większej liczby punktów śledzenia niż przy mniejszych dystansach. Podobną zasadę wykorzystuje RZRA Liwiec, w którym parametry toru oraz punkty wystrzelenia i upadku pocisku są obliczane na podstawie śledzenia celu w wznoszącej części trajektorii.

W przypadku Liwca wąska wiązka promieniowania mikrofalowego w paśmie C skanuje elektronicznie linię horyzontu w sektorze 90° dla każdego ustawienia anteny, z możliwością zmiany ustawienia tak, aby całkowity sektor skanowania wynosił 270°. Po wykryciu celu typu RAM jest on śledzony z częstością odnowy informacji od 0,1 do 0,5 s, a w pierwszej części trajektorii pocisku na podstawie danych śledzenia i parametrów balistycznych obliczane są parametry toru oraz punkt wystrzelenia i punkt upadku.

Na możliwość lokalizacji wpływa również pionowy zakres obserwowanego toru lotu; w dokumentacji amerykańskiej dla radarów Firefinder wskazano, że zbyt mała różnica między dolnym i górnym kątem obserwacji może nie zapewniać wystarczającego „track volume” do obliczenia położenia stanowiska ogniowego lub przewidywanego punktu upadku pocisku. W praktyce dokładność lokalizacji zależy więc nie tylko od samego wykrycia pocisku, lecz także od tego, czy radar może śledzić odpowiednio użyteczny fragment jego trajektorii.

Zasięg wykrywania pocisków zależy m.in. od parametrów radaru, geometrii obserwacji oraz skutecznej powierzchni odbicia radiolokacyjnego (RCS) celu; RCS nie wynika wyłącznie z rozmiaru pocisku, lecz zależy także od jego kształtu, materiału, orientacji względem radaru oraz relacji wymiarów celu do długości fali.

Zasięg i dokładność Zasięg wykrywania i lokalizacji zależy od typu radaru, rodzaju śledzonego pocisku, ukształtowania terenu, horyzontu radiolokacyjnego i warunków środowiskowych. Lekkie radary przeciwmoździerzowe mają zwykle znacznie mniejszy zasięg – przykładowo AN/TPQ-48 ma zasięg 10,2 km – natomiast większe systemy klasy weapon locating radar osiągają zasięgi rzędu kilkudziesięciu kilometrów, a w przypadku systemu COBRA deklarowany zasięg wykrywania wynosi do 100 km.

W przypadku części radarów lokalizacji uzbrojenia podawane są wartości rzędu około 30 km dla pocisków artyleryjskich i ponad 50 km dla rakiet lub pocisków moździerzowych. Dla radaru ARTHUR wskazywano wykrywanie pocisków kalibru 152 mm z odległości ponad 30 km, rakiet 122 mm i pocisków moździerzowych 120 mm z odległości ponad 50 km oraz większych rakiet 300 mm z odległości ponad 60 km. Większe systemy mogą mieć większy zasięg deklarowany; dla radaru COBRA podawany jest zasięg wykrywania do 100 km. mały|radar kontrbateryjny ZDPSR Bystra w pozycji złożonej W polskich konstrukcjach zdolności kontrbateryjne mogą występować także w radarach wielozadaniowych. ZDPSR Bystra jest zasadniczo radarem krótkiego zasięgu przeznaczonym do wykrywania i lokalizacji celów powietrznych oraz wsparcia pododdziałów obrony przeciwlotniczej, ale producent wskazuje wśród jego zastosowań również wykrywanie i śledzenie pocisków moździerzowych. W materiale produktowym PIT-RADWAR wskazano także zdolność Bystrej do wykrywania aktywnych moździerzy oraz określania współrzędnych punktów odpalenia i upadku, przy zasięgu instrumentalnym 80 km.

Dokładność lokalizacji stanowiska ogniowego bywa podawana jako błąd 50-procentowy albo prawdopodobny błąd kołowy (CEP), czyli promień okręgu wokół celu, wewnątrz którego znajdzie się 50% wskazań, wyrażany jako procent zasięgu. Dla radarów AN/TPQ-36 i AN/TPQ-37 amerykański podręcznik ATP 3-09.12 podaje maksymalny 50-procentowy błąd lokalizacji celu wynoszący 35 m albo 0,35% zasięgu dla pocisków armatnich oraz 70 m albo 0,4% zasięgu dla rakiet dalekiego zasięgu, zależnie od tego, która z tych wartości jest większa. Dla nowszych systemów wartości te mogą być inne; w odniesieniu do radaru ARTHUR Model D podawano CEP poniżej 0,15% dla moździerzy oraz 0,20% dla haubic i wyrzutni rakiet.

W działaniach prowadzonych w pobliżu ludności cywilnej sama lokalizacja uzyskana z radaru może wymagać potwierdzenia innymi środkami rozpoznania, zwłaszcza gdy konieczne jest spełnienie wymogów pozytywnej identyfikacji celu i ograniczenia ryzyka strat cywilnych.

Przekazywanie danych i zastosowanie bojowe Sposób wykorzystania danych z radaru zależy od przyjętej organizacji dowodzenia, rodzaju strefy dozoru i procedur ogniowych. W doktrynie amerykańskiej sekcja radaru przekazuje punkt pochodzenia do komórki działań kontrbateryjnych albo zgodnie z rozkazem rozmieszczenia radaru. W zależności od strefy radar może generować różne komunikaty: dla krytycznej strefy własnej (CFZ) komputer radaru może automatycznie wygenerować wezwanie ognia na miejsce, z którego wystrzelono pocisk, dla strefy wezwania ognia (CFFZ) wykrycie celu generuje komunikat wezwania ognia o niższym priorytecie, a dla artyleryjskiej strefy rozpoznania celu (ATIZ) wykrycie generuje komunikat rozpoznawczy. Dane z radaru mogą być następnie przetwarzane w systemach kierowania ogniem; przykładowo w opisie amerykańskiego użycia Q-53 wskazano przekazywanie danych celu do systemu AFATDS, który rozsyła zadania ogniowe do pododdziałów prowadzących ogień.

W polskim systemie artyleryjskim analogiczną rolę integracyjną pełni ZZKO Topaz. Producent opisuje moduł TOPAZ Recon jako rozwiązanie umożliwiające analizę informacji z systemów rozpoznania w czasie rzeczywistym, w tym z radarów artyleryjskich i pola walki, sensorów optoelektronicznych i akustycznych oraz bezzałogowych statków powietrznych; moduł TOPAZ Fires odpowiada natomiast za kierowanie ogniem różnych środków artyleryjskich. W polskich Wojskach Rakietowych i Artylerii radary artyleryjskie Liwiec oraz bezzałogowce FlyEye wskazywane są jako ważne środki rozpoznania funkcjonujące w dywizjonach dowodzenia na szczeblu pułku artylerii; w prowadzeniu ognia kontrbateryjnego szczególną rolę przypisuje się stacji Liwiec, która może działać na szczeblu pułku albo zostać czasowo podporządkowana dywizjonowi artylerii.

Niektóre radary kontrbateryjne mogą być również używane do śledzenia ognia własnej artylerii i obliczania poprawek potrzebnych do skorygowania ognia na określony punkt, lecz zwykle jest to zadanie drugorzędne.

Odrębną funkcją może być ostrzeganie własnych wojsk i obiektów o nadchodzącym ostrzale; w doktrynie amerykańskiej funkcję taką opisuje system RAM Warn, który wykorzystuje dane z sensorów do generowania zautomatyzowanych alarmów przed atakiem rakietowym, artyleryjskim lub moździerzowym. Dzięki nowoczesnym systemom łączności informacje z pojedynczego radaru mogą być szybko rozpowszechniane na duże odległości. Pozwala to radarowi zarówno powiadamiać wiele baterii, jak i zapewniać wczesne ostrzeganie własnym obiektom zagrożonym ostrzałem.