mały|Gnomonograf Jastrzębowskiego z muzeum w Jędrzejowie, egzemplarz wykonany w 1932 Gnomonograf – przyrząd, służący do wykreślania zegarów słonecznych na dowolnych powierzchniach.

Przeznaczenie i budowa przyrządu Zagadnienie wykreślenia zegara słonecznego na dowolnej powierzchni jest nierozwiązywalne analitycznie, natomiast można tego dokonać przy pomocy odpowiedniego przyrządu. Przyrząd taki, zwany również „kompasem polskim”, został skonstruowany przez polskiego przyrodnika Wojciecha Jastrzębowskiego. Prace nad nim rozpoczął w 1827 roku. W 1830 roku Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego uznała przyrząd za « narzędzie (...) użyteczne i potrzebne dla Szkół wyższych krajowych » i zaleciła wykonanie dwunastu egzemplarzy. Szczegółowy opis przyrządu został opublikowany w 1843 roku.

Gnomonograf umożliwia również rozwiązanie innych zagadnień, na przykład wyznaczenia szerokości geograficznej miejsca obserwacji, wyznaczanie kąta padania promieni słonecznych w danym miejscu i czasie, względnie określenie godziny wschodu i zachodu słońca. Pozwala również na kreślenie krzywych stożkowych, czyli elipsy, paraboli i hiperboli. Ponadto może służyć jako zegar słoneczny, czyli podawać czas prawdziwy w danym miejscu.

Głównymi częściami gnomonografu są oś, celownik i dwa koła (koło godzinne, o osi tożsamej z osią przyrządu oraz koło zboczeń, o osi prostopadłej do osi przyrządu). Wokół osi można obracać pozostałe części przyrządu. Przy używaniu gnomonografu oś ustawia się równolegle do osi świata.mały|Głaz narzutowy w warszawskich Łazienkach z zegarem słonecznym wykreślonym przez Jastrzębowskiego

Historia Gnomonograf był prezentowany na wystawie powszechnej w Wiedniu w 1873 roku. Oryginalny przyrząd Jastrzębowskiego uległ zniszczeniu podczas pożaru obserwatorium Uniwersytetu Warszawskiego w 1944 roku, natomiast zachował się jego sporządzony w 1932 pełnowymiarowy działający model, który znajduje się w Muzeum Przypkowskich w Jędrzejowie.

Przy pomocy skonstruowanego przez siebie przyrządu Jastrzębowski wykreślił zegar słoneczny na nieregularnej powierzchni głazu narzutowego, znajdującego się w południowej części Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie część ta należy do Łazienek Królewskich). W 1924 roku Feliks Przypkowski i jego syn Tadeusz wykreślili zegar słoneczny na powierzchni głazu, znajdującego się w ogrodzie jędrzejowskiego muzeum. W 1960 roku Tadeusz i Zofia Przypkowscy użyli gnomonografu Jastrzębowskiego do wykreślenia zegara słonecznego na grobie Feliksa Przypkowskiego.

Uwagi

Przypisy

Kategoria:Przyrządy astronomiczne Kategoria:Instrumenty i sprzęt geodezyjny Kategoria:Polskie wynalazki Kategoria:Zegary słoneczne