thumb|Tkalnia od ulicy Grobelnej (1926) Zakłady bawełniane "Krusche-Ender" w Pabianicach – fabryka włókiennicza przetwórstwa bawełny w Pabianicach, wzniesiona w połowie XIX wieku dla rodziny Krusche; jedna z największych fabryk w Królestwie Polskim, znacjonalizowana w 1945 roku. Od 2019 roku mieści się tutaj Centrum handlowe Tkalnia.

Historia Przybycie Gottlieba Krusche wraz z rodziną do Pabianic w 1825 roku zapoczątkowało istnienie firmy początkowo jako tkalnia ręczna. Zaciągając korzystne pożyczki sukcesywnie rozbudowywała swoje zakłady zatrudniając w 1850 roku 220 robotników. Sprowadzenie przez Beniamina Krusche maszyny parowej i postawienie pierwszych krosien mechanicznych przy korzystnej koniunkturze (wybudowanie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w roku 1848, zniesienie granicy polsko-rosyjskiej w roku 1851 i zamówienia wojskowe w związku z wojną krymską) był ważnymi momentami, które spowodowały szybki rozwój przedsiębiorstwa. Kilka lat później w zakładach pracowały już trzy maszyny parowe, a poziom mechanizacji stale się zwiększał. W 1856 roku do zakładów dołączył także mistrz tkacki z Saksonii – Karol Ender. W krótkim czasie zasiadł w zarządzie firmy, a w 1874 roku zmieniono nazwę kompleksu na „Zakłady Krusche-Ender”. Siedziba firmy znajdowała się w okazałym budynku biura przy ul. Zamkowej 3. W tym okresie zakłady składały się: z tkalni o 70 krosnach ręcznych, 156 mechanicznych, farbiarni, drukarni i bielnika; zatrudnionych było 780 robotników.

W roku 1914 – przed wybuchem I wojny światowej – zakłady obejmowały: 47 656 wrzecion cienkoprzędnych, 12 000 wrzecion odpadkowych, 1899 krosien mechanicznych, bielnik i wykończalnię, farbiarnię, drukarnie, własną gazownię i elektrownię, zajmując 87 ha obszaru i zatrudniając 4400 robotników.

Wybuch I wojny światowej przerwał pomyślny rozwój i działalność przedsiębiorstwa: niemieckie władze okupacyjne nie tylko uniemożliwiły utrzymanie fabryk w ruchu – przez zarekwirowanie surowców i środków produkcji, lecz przez planowe rekwizycje motorów elektrycznych, metalowych części maszyn oraz pasów i lin napędowych – celowo dążyły do zniszczenia polskiego przemysłu włókienniczego. Dodatkowo rewolucja październikowa spowodowała utratę ulokowanych na terytorium Rosji funduszy w wysokości 2 100 000 złotych rubli, czyli 1 100 000 dolarów USA.

Po zakończenia wojny w roku 1918 i odrodzeniu państwa polskiego firma przystąpiła do odbudowy zniszczonych warsztatów pracy przy wydatnej pomocy państwa przez przydzielenie za pośrednictwem Państwowego Urzędu Zakupów Artykułów Pierwszej Potrzeby surowca – bawełny – na wyrób tkanin dla wojska i zbiedniałej przez wojnę ludności. Zwiększając stopniowo produkcję i pracując na 2 zmiany, zdołano pod koniec roku 1922 osiągnąć prawie przedwojenną produkcję.

Specjalną uwagę firma zwracała na eksport, który w roku 1923 sięgnął 20 % produkcji.

W ramach programów socjalnych firma budowała domy dla swoich robotników i urzędników. Inicjatorką była Augusta Ender z domu Krusche. W każdym z 24 domów robotniczych (familijnych) były 4 mieszkania, składające się z jednego pokoju i kuchni. Do każdego mieszkania należał ogródek 10 m x10 m. W domach familijnych mieszkało 114 rodzin, 406 osób. W 9 domach dla urzędników zamieszkało 25 rodzin urzędniczych.

Przy fabryce powstała Kasa Chorych i w 1883 roku pierwszy przyfabryczny szpital na 6 łóżek w wynajętym domu, który w roku 1885 przeniesiono do nowo wybudowanego budynku. Mieścił on ambulatorium i szpital na 50 łóżek. Zorganizowano też szkołę podstawową dla 150 dzieci. Przy fabryce istniał zakład kąpielowy, założony w 1906. Składał się z 36 wanien dla robotników, jednej wanny i jednej łaźni rzymskiej dla urzędników. Oprócz tego firma utrzymywała pralnie dla robotników i biednych mieszkańców miasta. Z łaźni i pralni pracownicy korzystali bezpłatnie.

Jednocześnie trzeba zaznaczyć, że wynagrodzenie robotników pabianickich było o około 40% niższe od wynagrodzenia robotników w łódzkich fabrykach. Z tego powodu robotnicy firmy Krusche-Ender w latach 1905, 1907 i 1913 strajkowali. Niestety nieskutecznie.

W czasie II wojny światowej fabrykę przejęli Niemcy, którzy przekierowali jej działalność na potrzeby wojskowe.

Za wysoką jakość swych wyrobów przedsiębiorstwo odznaczone zostało wieloma medalami i wyróżnieniami.

Po II wojnie światowej zakłady zostały przejęte przez państwo i otrzymały nową, oficjalną nazwę „Pabianickie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Rewolucji 1905 r.”, a w następnych latach przyjęły nazwę „Pabianickie Zakłady Przemysłu Bawełnianego” „Pamotex” S A. Po ostatecznym upadku fabryki w 2003 roku, teren wraz z budynkami przejęła łódzka firma A&A Holding i latem 2019 roku w miejscu starej powstała nowoczesna „Tkalnia” – prywatne centrum handlowe z kinem, kawiarnią, placem zabaw.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Zakłady Krusche & Ender (Pabianice) [w:] Fotopolska [online] [dostęp 2026-04-02] Zespół zabudowań przemysłowych firmy Krusche i Ender (Pabianice) [w:] Zabytek.pl [online] [dostęp 2026-04-02]

Kategoria:Przedsiębiorstwa w Pabianicach Kategoria:Obiekty budowlane w Pabianicach Kategoria:Architektura neogotycka w województwie łódzkim Kategoria:Byłe przedsiębiorstwa w Polsce Kategoria:Zakłady przemysłowe w Królestwie Kongresowym