thumb|Tympanon na pałacu Endera Pałac Enderów w Pabianicach – eklektyczny pałac w Pabianicach, przy ulicy Zamkowej 5 był siedzibą rodziny Enderów. Obiekt wpisany do rejestru zabytków.
Historia Karol Ender przybył do Pabianic w 1858 roku i zatrudnił się jako majster tkacki u Benjamina Krusche. Wkrótce ożenił się z córką pracodawcy – Marią Augustyną. Ender na krótko wyjechał poza Pabianice z myślą usamodzielnienia się, ale w 1872 roku wrócił i rozpoczął współpracę z teściem. Powstała Spółka Krusche&Ender – jeden z największych kompleksów włókienniczych w ówczesnym Królestwie Kongresowym. Rozwijające się zakłady umożliwiły w roku 1883 budowę okazałej siedziby w północno-zachodnim narożniku ulic Piłsudskiego i Zamkowej. Powstał pałac rodziny Enderów.
W 1884 roku w spółce zastąpił go syn – Teodor Ender. Dobrze rozwijające się zakłady poniosły znaczne straty w wyniku I wojny światowej poniosły znaczne straty z powodu rekwizycji surowca i wywiezienia części maszyn przez okupanta. W okresie międzywojennym próbował reaktywować pozycję spółki syn Teodora – Stefan Ender.
Po II wojnie światowej pałac przejęło państwo, zakłady znacjonalizowano, nazwano Pabianickimi Zakładami Przemysłu Bawełnianego imieniem Bojowników Rewolucji 1905 r., a następnie – zmieniono na Pabianickie Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Pamotex”. Pałac pełnił funkcje domu kultury PZPB „Pamotex”, odbywały się w nim występy zakładowe, oraz działała biblioteka. Obecnie jest siedzibą Starostwa Powiatu. Nad pałacem powiewa chorągiew ze świeżo zaprojektowanym herbem powiatu pabianickiego. Obok trzech koron z herbu miejskiego widzimy tu połówki orła i lwa z dawnego godła ziemi sieradzkiej. Jako, że budynek dziś jest obiektem publicznym, wstęp do niego jest częściowo wolny.
Architektura Budynek murowany z cegły pełnej ceramicznej na planie zbliżonym do prostokąta, dwukondygnacjowy, podpiwniczony, z nieużytkowym poddaszem, przykryty czterospadowym dachem o niewielkim kącie nachylenia połaci. Nad piwnicami stropy typu Kleina na belkach stalowych, wyżej belkowe stropy drewniane. Więźba dachowa drewniana, typu płatwiowo-kleszczowego. W piwnicach posadzka betonowa, w salach pałacowych parkiety klepkowe, w sanitariatach terakota. Drzwi zewnętrzne i wewnętrzne 1- i 2-skrzydłowe. Okna 2-skrzydłowe skrzynkowe. Reprezentacyjne schody dwubiegowe betonowe, balustrada ażurowa złożona z ustawionych na przemian tralek w formie wazonów i kutych metalowych prętów z esownicami; bieg schodów rozpoczyna drewniany postument na pojemnik z kwiatami, ściany postumentu pokrywa snycerka.
Budynek dwutraktowy. Od północy silnie wysunięty ryzalit klatki schodowej; od zachodu skrzydło boczne. Sale reprezentacyjne usytuowane w trakcie południowym, połaczone amfiladowo. W trakcie północnym wąski korytarz wewnętrzny i pomieszczenia pomocnicze. Na parterze, na zachód od osi poprzecznej budynku, sala kominkowa. Nad nią sala „złota”, z której jest przejście do położonego w narożu południowo-zachodnim ogrodu zimowego.
Fasada od południa ustawiona na niskim lekko wysuniętym cokole. Siedemnastoosiowa z jedenastoosiowym lekko wysuniętym ryzalitem środkowym. Cokół boniowany, z prostokątnymi okienkami piwnicznymi, zwieńczony gierowanym gzymsem. W parterze otwory okienne prostokątne zamknięte półkoliście, oparte na biegnącym wzdłuż całej elewacji parapecie okiennym. Ściana boniowana kostkowo. W narożach budynku podwójne pilastry o boniach płytowych, pojedyncze pilastry tego typu w segmencie środkowym. Oś środkową podkreśla większej szerokości okno flankowane dwiema parami pilastrów niosącymi belkowanie z balkonem opartym na żeliwnych wspornikach. Pomiędzy parterem a 2-ą kondygnacja silnie wystający gzyms. Powyżej ściana opracowana gładko, dzielona cokolikami niosącymi pilastry piętra. Nad biegnącym przez całość elewacji gzymsem na poziomie parapetów okiennych piętra ściana boniowana: w ryzalicie kostkowo, w segmentach bocznych pasowo. Artykułują ją boniowane płytowe lizeny, oraz gładkie pilastry o głowicach kompozytowych. Otwory okienne piętra prostokątne, zamknięte półkoliście. W segmencie zachodnim trzy duże okna do ogrodu zimowego, prostokątne, zamknięte prosto. W osi głównej balkon o ażurowej balustradzie tralkowej. Balkon francuski zamknięty półkoliście, obramowany dwiema parami pilastrów. Pole między każdą z par wypełniają ustawione pionowo płyciny z bogatą płaskorzeźbioną dekoracją. Budynek wieńczy szeroki pas belkowania z ząbkami poniżej gzymsu koronującego. Powyżej, w segmentach bocznych połaci dachu, w środkowym niska ścianka z podwójnymi prostokątnymi okienkami poddasza. Oś środkową wieńczy szczyt z przerwanym tympanonem niesionym przez parę pilasterków. Między pilasterkami płycina z datą „MDCCCLXXXIII”.
Elewacja wschodnia pozbawiona otworów. Ściana boniowana kostkowo, artykułowana lizenami dekorowanymi bonią płytową i gładkimi pilastrami. W poziomie piętra, pośrodku, pojedyncza blenda okienna.
Elewacja zachodnia ośmioosiowa. Artykulacja ściany analogiczne jak w fasadzie. Elewacje północna opracowana skromniej niż fasada; bez pi1astr6w rozdzielających poszczególne otwory okienne. Pośrodku silnie wysunięty blok klatki schodowej z nieco cofniętymi względem niej przyległościami. W cokole okna piwniczne zamknięte łukami odcinkowymi. Otwory okienne parteru i piętra zamknięte półkoliście. Na poddaszu duże okna prostokątne. Wnętrza zachowały bardzo bogate wyposażenie. Tworzą je dekoracje stiukowe, kwieciste plafony, kominki, rzeźby, żyrandole oraz piece kaflowe i stylowe meble.
Przypisy
Kategoria:Pałace w województwie łódzkim Kategoria:Zabytki nieruchome w Pabianicach Kategoria:Architektura eklektyczna w województwie łódzkim Kategoria:Obiekty budowlane w Pabianicach