Syndrom hawański (ang. Havana syndrome), określany także jako anomalne incydenty zdrowotne (ang. anomalous health incidents, AHI), to kontrowersyjne określenie zespołu zgłaszanych dolegliwości neurologicznych i innych objawów zdrowotnych, odnotowywanych od 2016 roku przede wszystkim wśród dyplomatów, urzędników i członków ich rodzin ze Stanów Zjednoczonych i Kanady. Pierwsze przypadki opisano w Hawanie, od której pochodzi nazwa zjawiska.
Osoby, których dotyczyło to zjawisko, zgłaszały m.in. bóle i zawroty głowy, szumy uszne, zaburzenia równowagi, problemy poznawcze, bezsenność oraz uczucie nacisku lub słyszenia dźwięku o nietypowym charakterze. W kolejnych latach wysuwano różne hipotezy dotyczące przyczyn, w tym działanie broni mikrofalowej lub innych form energii skierowanej, wpływ czynników środowiskowych oraz zjawiska psychogenne.
Syndrom hawański nie jest uznawany przez środowisko medyczne za odrębną jednostkę chorobową. Różne agencje rządowe i zespoły badawcze publikowały rozbieżne oceny dotyczące możliwych przyczyn, jednak nie ustalono jednoznacznego wyjaśnienia.
Objawy Z syndromem hawańskim wiązano różnorodne objawy, w tym zawroty głowy, bóle głowy, dolegliwości bólowe oraz problemy poznawcze. Część osób zgłaszała nagły początek objawów neurologicznych, którym towarzyszyło wrażenie słyszenia głośnego, zlokalizowanego dźwięku, opisywanego jako zgrzytanie, ćwierkanie, klikanie lub przeszywający hałas.
Około dwóch trzecich zgłaszających przypadków informowało o zaburzeniach widzenia, takich jak niewyraźne widzenie i nadwrażliwość na światło. Ponad połowa relacjonowała silne uczucie nacisku lub wibracji w głowie, ból uszu, rozlany ból głowy oraz problemy poznawcze, takie jak zapominanie i trudności z koncentracją. U części osób występowały również szumy uszne, niedosłuch, zawroty głowy oraz chwiejny chód.
Niektórzy zgłaszali także przewlekłe objawy utrzymujące się przez wiele miesięcy, w tym zaburzenia równowagi, problemy poznawcze, bezsenność i bóle głowy. W literaturze podkreślano jednak, że długotrwałe objawy są mniej swoiste niż objawy ostre i trudniej łączyć je jednoznacznie z jednym czynnikiem.
Możliwe przyczyny W publikacjach przeglądowych rozważano kilka możliwych wyjaśnień zjawiska. Wśród proponowanych hipotez wymieniano użycie broni wykorzystującej energię skierowaną lub urządzenia wykorzystującego fale radiowe, zaburzenia czynnościowe, chorobę psychogenną, narażenie na neurotoksyny i inne czynniki środowiskowe.
W części publikacji argumentowano, że syndrom hawański został błędnie przedstawiony jako nowe zjawisko medyczne, podczas gdy w rzeczywistości może stanowić zbiorczą etykietę obejmującą istniejące wcześniej problemy zdrowotne, reakcje na stres oraz skutki czynników środowiskowych. Inni autorzy podkreślali, że dostępne dane są niewystarczające, aby przesądzić o konkretnej przyczynie. Przeglądy literatury z 2023 i 2024 roku wskazywały, że etiologia AHI nadal pozostaje nieustalona.
Liczba zgłoszonych przypadków Nie istnieją jednolite oficjalne statystyki dotyczące wszystkich zgłoszeń. Doniesienia medialne wskazywały jednak, że około 2017 roku mowa była o 26 osobach, w 2019 roku o 40 osobach ze Stanów Zjednoczonych i Kanady, w maju 2021 roku o 130 osobach, we wrześniu 2021 roku o ponad 200 osobach, a na początku 2022 roku o ponad 1000 zgłoszeń.
Przypadki miały dotyczyć pracowników CIA, personelu wojskowego Stanów Zjednoczonych, pracowników Departamentu Stanu oraz członków ich rodzin. Część zgłoszeń po późniejszym zbadaniu uznano za dające się wyjaśnić w zwykły sposób. W lipcu 2024 roku Government Accountability Office podało, że 334 osoby zakończyły procedurę kwalifikującą do opieki w wojskowym systemie ochrony zdrowia.
Lokalizacje Zgłoszenia dotyczące AHI pojawiały się w około tuzinie państw i w różnych okolicznościach, m.in. w hotelach, w domach, w pojazdach oraz podczas spacerów. Najwięcej uwagi poświęcano początkowo przypadkom zgłaszanym na Kubie, ale w kolejnych latach doniesienia obejmowały także wiele innych państw.
Kuba Personel Stanów Zjednoczonych W sierpniu 2017 roku zaczęły pojawiać się informacje, że amerykański i kanadyjski personel dyplomatyczny na Kubie doświadczał nietypowych, niewyjaśnionych problemów zdrowotnych, sięgających końca 2016 roku. Według danych z czerwca 2018 roku objawy zgłosiło 26 obywateli Stanów Zjednoczonych.
Pierwotne incydenty na Kubie opisywano jako rozpoczynające się od dziwnych, zgrzytliwych dźwięków dochodzących z określonego kierunku. Niektórzy zgłaszali uczucie nacisku, wibracji lub wrażenie podobne do jazdy samochodem z częściowo opuszczoną szybą. Odgłosy miały trwać od 20 sekund do 30 minut i pojawiać się, gdy dyplomaci przebywali w domach albo pokojach hotelowych. Inne osoby znajdujące się w pobliżu, w tym członkowie rodzin i goście w sąsiednich pokojach, nie doświadczały tych samych objawów.
W 2017 roku Departament Stanu USA uznał, że problemy zdrowotne były skutkiem ataku albo ekspozycji na nieznane urządzenie, nie obwiniając jednak wprost rządu Kuby. W debacie publicznej pojawiły się spekulacje o użyciu broni sonicznej, a część badaczy wskazywała również na możliwość oddziaływania infradźwięków. Osoby dotknięte tym zjawiskiem opisywały m.in. utratę słuchu, zaburzenia pamięci i nudności; część pracowników ambasady informowała też o długotrwałych problemach zdrowotnych.
W sierpniu 2017 roku Stany Zjednoczone wydaliły dwóch kubańskich dyplomatów w reakcji na domniemaną odpowiedzialność Kuby. Miesiąc później Departament Stanu ogłosił redukcję personelu ambasady USA w Hawanie do niezbędnego minimum i odradził obywatelom amerykańskim podróże na Kubę. W październiku 2017 roku prezydent Donald Trump oświadczył, że uważa Kubę za odpowiedzialną za te wydarzenia, nazywając je „bardzo nietypowym atakiem”.
W marcu 2018 roku Departament Stanu poinformował, że ambasada w Hawanie pozostanie obsadzona jedynie na minimalnym poziomie koniecznym do prowadzenia podstawowych funkcji dyplomatycznych i konsularnych. Oznaczało to bezterminowe przedłużenie wcześniejszych ograniczeń kadrowych.
Personel kanadyjski W marcu 2018 roku część kanadyjskich dyplomatów udała się do Pittsburgha, aby skonsultować się z neurologiem, który wcześniej diagnozował amerykańskich dyplomatów. Według relacji lekarz miał uznać, że badania MRI Kanadyjczyków wykazują oznaki uszkodzeń mózgu podobne do tych, które opisywano u ich amerykańskich odpowiedników. Na początku 2018 roku Global Affairs Canada zakończyło rodzinne delegacje na Kubę i wycofało z placówki pracowników przebywających tam z rodzinami.
Część Kanadyjczyków dotkniętych incydentami w 2017 roku miała nadal nie być zdolna do powrotu do pracy ze względu na nasilenie dolegliwości. W 2019 roku rząd Kanady ogłosił zmniejszenie personelu ambasady w Hawanie po tym, jak czternasty kanadyjski dyplomata zgłosił objawy syndromu hawańskiego pod koniec grudnia 2018 roku.
Poza Kubą Od końca 2017 roku doniesienia o podejrzewanych incydentach dotyczących amerykańskiego personelu wywiadowczego zaczęły napływać z kolejnych miejsc na świecie, m.in. z Moskwy, Tbilisi, Polski, Tajwanu i Australii, a także z Kolumbii, Kirgistanu, Uzbekistanu i Austrii. W relacjach medialnych opisywano również przypadki zgłaszane w innych państwach.
Chiny thumb|Konsulat Generalny Stanów Zjednoczonych w Kantonie Na początku 2018 roku amerykańscy dyplomaci w Chinach zaczęli zgłaszać objawy uznawane za zgodne z syndromem hawańskim. Pierwszy taki przypadek zgłoszono w kwietniu 2018 roku w konsulacie USA w Kantonie, największym amerykańskim konsulacie w Chinach. Pracownik twierdził, że doświadczał objawów już od końca 2017 roku. Kilka osób przewieziono do Stanów Zjednoczonych na badania medyczne.
W maju 2018 roku sekretarz stanu Mike Pompeo zeznał przed komisją spraw zagranicznych Izby Reprezentantów, że objawy zgłaszane w Kantonie były „bardzo podobne” i „całkowicie zgodne” z tymi, które opisywano wcześniej na Kubie. W czerwcu 2018 roku The New York Times podał, że z Chin ewakuowano co najmniej dwóch kolejnych amerykańskich dyplomatów stacjonujących w Kantonie, zaznaczając zarazem, że nadal nie było jasne, czy w ogóle doszło do ataków. Wśród alternatywnych hipotez wymieniano toksyny, urządzenia podsłuchowe emitujące szkodliwe dźwięki oraz masową histerię.
W czerwcu 2018 roku Departament Stanu poinformował o utworzeniu zespołu zadaniowego do zbadania zgłoszeń i rozszerzył ostrzeżenie zdrowotne na całe kontynentalne Chiny, po doniesieniach, że podobnych objawów doświadczali również amerykańscy dyplomaci poza Kantonem.
Azja poza Chinami W sierpniu 2021 roku podano, że dwóch amerykańskich dyplomatów ewakuowano z Hanoi po zgłoszeniach incydentów przypisywanych syndromowi hawańskiemu. Doniesienia te opóźniły także wizytę wiceprezydent Kamala Harris w Wietnamie. We wrześniu 2021 roku objawy zgodne z syndromem hawańskim zgłosił również adiutant dyrektora CIA Williama J. Burnsa podczas wizyty dyplomatycznej w Indiach.
Rejon Waszyngtonu W 2019 roku urzędniczka Białego Domu zgłosiła wystąpienie poważnych objawów podczas spaceru z psem na przedmieściach Waszyngtonu, w stanie Wirginia; informacja o incydencie została podana publicznie w 2020 roku. W listopadzie 2020 roku podobne zdarzenie zgłoszono na terenie The Ellipse, trawnika sąsiadującego z południową stroną Białego Domu.
Oba incydenty porównywano do przypadków zgłaszanych wcześniej przez dziesiątki pracowników amerykańskiego personelu za granicą, w tym pracowników CIA i Departamentu Stanu. Agencje federalne wszczęły dochodzenia, jednak śledczym nie udało się ustalić przyczyny zdarzeń ani tego, kto miałby za nie odpowiadać.
Europa thumb|Ambasada Stanów Zjednoczonych w Wiedniu W 2021 roku dziesiątki pracowników USA stacjonujących w Wiedniu, w tym dyplomaci, funkcjonariusze wywiadu i niektóre dzieci amerykańskich pracowników, zgłaszały objawy podobne do syndromu hawańskiego. W lipcu 2021 roku Departament Stanu potwierdził, że bada te zgłoszenia, a austriackie ministerstwo spraw zagranicznych poinformowało o współpracy z amerykańskimi śledczymi. Poza Hawaną to właśnie Wiedeń był jednym z najczęściej wymienianych miejsc występowania takich incydentów.
We wrześniu 2021 roku odwołano szefa placówki CIA w Wiedniu po krytyce dotyczącej sposobu zarządzania i reakcji na zgłoszenia. W 2021 roku kolejne przypadki opisano również w Berlinie, a CIA ewakuowała oficera wywiadu stacjonującego w Serbii, podejrzewając, że padł ofiarą podobnego incydentu. Doniesienia pojawiały się też w związku z pobytem pracowników Białego Domu w Londynie.
Inne miejsca W październiku 2021 roku poinformowano, że personel ambasady USA i członkowie ich rodzin w Bogocie rozwinęli objawy uznawane za zgodne z syndromem hawańskim.
Historia śledztw 2018
Wydarzenia i pierwsze hipotezy W styczniu 2018 roku Departament Stanu powołał komisję przeglądową pod przewodnictwem emerytowanego ambasadora Petera Boddego, aby ocenić sposób reagowania resortu na zgłoszenia AHI.
W marcu 2018 roku zespół informatyków z University of Michigan opublikował analizę sugerującą, że źródłem zgłaszanych dźwięków mogły być ultradźwięki, a dokładniej zniekształcenia intermodulacyjne powstające wskutek działania wadliwego lub nieprawidłowo rozmieszczonego kubańskiego sprzętu inwigilacyjnego. Hipoteza ta dotyczyła samych nagrań dźwiękowych, a nie całokształtu zgłaszanych dolegliwości zdrowotnych.
Dochodzenia FBI W 2018 roku FBI przygotowało dwa raporty dotyczące AHI. Pierwszy, wewnętrzny raport wydziału technologii operacyjnej, nie znalazł dowodów na atak dźwiękowy ani na udział zagranicznych przeciwników. Drugie dochodzenie prowadziła jednostka analizy zachowań, która po wizycie w Hawanie uznała, że badane osoby mogły doświadczać masowej choroby psychogennej. Według późniejszych relacji dziennikarskich śledztwo FBI było utrudnione przez ograniczony dostęp do danych i napięcia między agencjami.
Badanie Uniwersytetu Pensylwanii