Kurmandżan-datka (kirg. Курманжан датка; ur. 1811 w Oroku, zm. 1 lutego 1907 w Mady), znana także jako Caryca Ałaju oraz Królowa Południa – kirgiska polityczka i bohaterka narodowa, poetka, przywódczyni Kirgizów ałajskich w latach 1832–1876, początkowo u boku męża , a od 1862 samodzielnie. Zasłynęła jako orędowniczka pokoju i poprawnych stosunków z Imperium Rosyjskim.

Życiorys Urodziła się jako Kurmandżan Mamatbaj kyzy (pol. Kurmandżan córka Mamatbaja) w aule Orok w okolicy Oszu w koczowniczej rodzinie z klanu Munguszów. W wieku 18 lat została wydana za mąż za nieznanego sobie mężczyznę, którego pierwszy raz zobaczyła w dniu ślubu. Nie przypadł jej do gustu, w związku z czym uciekła do swoich rodziców.

W 1832 wyszła za (ur. 1799, zm. 1862), wysokiego urzędnika na dworze chana Kokandu, który pełnił m.in. funkcje wezyra, zarządcy wilajetu andiżańskiego oraz przywódcy Kirgizów ałajskich. Kurmandżan i Alimbek mieli pięciu synów: Abdullabeka, Mamytbeka, Asanbeka, Batyrbeka i Kamczybeka oraz nieznane z imion córki. Ponieważ Alimbek często przebywał w Andiżanie lub Kokandzie, Kurmandżan zajmowała się sprawami Ałaju, a także zastępowała męża podczas jego nieobecności. Dzięki temu uzyskała pozycję i doświadczenie polityczne.

thumb|left|Kurmandżan-datka na koniu, 1906

Po śmierci Alimbeka, który został zamordowany w 1862, przejęła zwierzchnictwo nad Kirgizami ałajskimi i armią 10 tys. dżygitów. Jej pozycja została usankcjonowana przez chana Kokandu oraz emira Buchary, którzy nadali jej tytuł datka (używany przez zarządców regionów). Nadanie takiego tytułu kobiecie było precedensem w muzułmańskiej Azji Środkowej. Ze względu na ten tytuł oraz prestiż, jakim cieszyła się wśród Kirgizów, była nazywana Carycą Ałaju oraz Królową Południa. Aleksiej Fedczenko, rosyjski podróżnik, który odwiedził Ałaj w 1871, stwierdził, że Kurmandżan-datka: „cieszy się ogromnym autorytetem; nasi jeźdźcy nigdy nie mówili o niej inaczej niż z wielkim szacunkiem”.

thumb|Pomnik Kurmandżan-datki w Oszu

W latach 1873–1876 doszło do powstania Kirgizów w chanacie Kokandu, skierowanego przeciw władzy chana . Chudojar został zdetronizowany przez i zwrócił się po pomoc do Rosji, która w 1875 podjęła pod dowództwem generała Michaiła Skobielewa. Kirgizi ałajscy pod przywództwem Kurmandżan-datki i jej synów stawili wojskom rosyjskim zbrojny opór. Kirgizi bronili się na trudno dostępnych przełęczach górskich.

thumb|Datka z synem Asanbekiem (po lewej) i sługą (po prawej) dzierżącym miecz podarowany przez chana Kokandu

Podczas walk Kurmandżan-datka przeniosła się wraz z obozami Kirgizów do Kaszgarii, skąd została jednak przepędzona przez Ujgurów. Następnie podjęła próbę ucieczki do Afganistanu. Próba ta zakończyła się jednak niepowodzeniem: 29 lipca 1876 Rosjanie zaskoczyli jej orszak i wzięli ją do niewoli. Postanowili zawrzeć z Kurmandżan-datką układ, by wykorzystać jej prestiż wśród Kirgizów i zachęcić ich do poddania się w zamian za gwarancje bezpieczeństwa. Kurmandżan-datka przystała na tę propozycję i wysłała listy do synów, wzywając ich do zaniechania dalszego oporu. Tylko Abdullabek nie poddał się, uciekł za granicę i niedługo potem zmarł.

Układ z Kurmandżan-datką umożliwił Rosjanom całkowite zajęcie ziem pozostających dotychczas pod jej zwierzchnictwem. Zostały one wcielone do Imperium Rosyjskiego jako część powiatów andiżańskiego, margelańskiego i oszyńskiego. Znaczenie Kurmandżan-datki spadło, ale nadal cieszyła się ona szacunkiem Kirgizów i Rosjan, a jej krewni otrzymali stanowiska w rosyjskiej administracji. W 1881 car Aleksander III przyznał jej dożywotnią rentę w wysokości 300 rubli rocznie. Z kolei w 1901 Mikołaj II na 90. urodziny przekazał jej kosztowny zegarek z godłem Imperium Rosyjskiego. Kurmandżan-datka często też służyła radą rosyjskim namiestnikom oraz wykorzystywała swój autorytet do rozwiązywania ważnych problemów gospodarczych. W latach 80. XIX wieku doprowadziła do budowy drogi handlowo-pocztowej Gülczö-.

thumb|Carl Gustaf Emil Mannerheim (pierwszy z lewej) i Kurmandżan-datka (druga z lewej), 1906

W 1895 synowie Kurmandżan-datki Kamczybek i Mamytbek oraz wnuki Myrzapajas i Arstanbek zostali oskarżeni o przemyt i zabicie rosyjskich celników. Kamczybek został skazany na śmierć i powieszony w publicznej egzekucji, zaś Mamytbek, Myrzapajas i Arstanbek zostali zesłani na Syberię. Kurmandżan-datka została poinformowana o terminie planowanej egzekucji Kamczybeka przez Bronisława Grąbczewskiego, ówczesnego naczelnika powiatu oszyńskiego. Nie próbowała ona użyć swojego autorytetu wśród Kirgizów, by uratować syna, wiedząc, że może to doprowadzić do konfliktu zbrojnego. Po śmierci Kamczybeka odsunęła się od spraw publicznych, udało jej się jednak doprowadzić do zwolnienia Mamytbeka, Myrzapajasa i Arstanbeka, którzy wrócili z Syberii już w 1897. W 1898 w Turkiestanie wybuchło . Kurmandżan-datka nie poparła powstańców, chcąc uniknąć kolejnego rozlewu krwi i zniechęcić Kirgizów do walki. Powstanie zostało szybko stłumione, a jego uczestnicy ukarani śmiercią lub zesłaniem.

W 1906 doszło do jeszcze jednego znaczącego wydarzenia z udziałem Kurmandżan-datki, dzięki któremu powstały jedne z niewielu przedstawiających ją fotografii. Odwiedził ją Carl Gustaf Emil Mannerheim, późniejszy prezydent Finlandii, który wówczas służył w armii rosyjskiej w Turkiestanie. Kurmandżan-datka spotkała się z nim 13 sierpnia 1906. Mannerheim osobiście zrobił Kurmandżan-datce zdjęcie na koniu.

Mimo braku formalnego wykształcenia Kurmandżan-datka miała talent poetycki i pisała wiersze pod pseudonimem Zijnat. Zachowało się niewiele jej utworów. Najbardziej znanym jest köszök (көшөк) – lament żałobny po synu Kamczybeku, przetłumaczony z kirgiskiego m.in. na uzbecki, rosyjski i angielski.

Kurmandżan-datka zmarła w 1907 we wsi Mady niedaleko Oszu. Została pochowana obok syna Kamczybeka na cmentarzu Sar-Mazar w Oszu.

Upamiętnienie Kurmandżan-datka jest patronką wielu ulic w kirgiskich miastach, poświęcono jej pomniki w Biszkeku i Oszu. Jej portret umieszczono na kirgiskim banknocie 50 somów. Order Kurmandżan-datki jest jednym z najwyższych cywilnych orderów w Kirgistanie i jest przyznawany za wybitne osiągnięcia w dziedzinie polityki społecznej, wkładu w jedność narodu, edukacji oraz obronności i umocnienie państwa. Rok 2011 został nazwany rokiem Kurmandżan-datki decyzją prezydent Kirgistanu. W 2014 powstał film Kurmandżan-datka w reżyserii Sadyka Szer-Nijaza.

Zobacz też Historia Kirgistanu

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Urodzeni w 1811 Kategoria:Zmarli w 1907 Kategoria:Kirgiscy politycy