mały|Popularny litewski modlitewnik Auksa altorius, strona tytułowa zapisana cyrylicą z 1866 roku Cyrylizacja języka litewskiego – zbiór projektów alfabetów cyrylickich do zapisu języka litewskiego.
Historia W wyniku klęski powstania styczniowego w 1864 roku władze rosyjskie zakazały używania alfabetu łacińskiego do zapisu języka litewskiego. Zakaz ten zniesiono dopiero 40 lat później. W tym okresie opublikowano zaledwie 60 książek z użyciem litewskiej cyrylicy, a także (niekoniecznie legalnie) 3,953 książek z użyciem alfabetu łacińskiego, ewentualnie czcionki gotyckiej.
Litewski językoznawca Giedrius Subačius wyróżnia 4 etapy rozwoju projektów cyrylizacji języka litewskiego:
Lata 1864–1866: powstanie pierwszych projektów (ortografia Stanislovasa Mikuckisa, Laurynasa Ivinskisa i Tomasa Žilinskisa a także alternatywna ortografia Jonasa Krečinskisa) Lata 1867–1871: okres dominacji ortografii Krečinskisa Lata 1872–1890: okres małej produktywności (książki w cyrylicy litewskiej stały się rzadkością; publikowano je sporadycznie, aczkolwiek powstały pewne nowe modele ortograficzne) Lata 1891–1904: okres dominacji ortografii modelu warszawskiego (centrum produkcji książek w cyrylicy litewskiej przeniesiono z Wilna do Warszawy, gdzie opracowano także nową ortografię) Nigdy nie stworzono powszechnie akceptowanego alfabetu cyrylickiego dla języka litewskiego.
Projekt Jonasa Juški Wiosną 1864 roku Jonas Juška opracował specyficzną wersję cyrylickiej ortografii litewskiej i przedstawił ją władzom rosyjskim. Nie powracał w przyszłości do tego projektu, który ponadto nie został zatwierdzony do oficjalnego użytku w druku książek w cyrylicy.
Ortografia Stanislovasa Mikuckisa W książce „Elementarz żmudzko-litewski” wydanej w 1864 roku przedstawiony jest następujący wariant litewskiej cyrylicy, opracowany przez Stanislovasa Mikuckisa i Laurynasa Ivinskisa na zlecenie generał-gubernatora wileńskiego Michaiła Murawjowa:
А аa Б бb В вw Г гg Д дd Е еje Ж жż З зz И иi К кk Л лl М мm Н нn О оo О̂ о̂uo П пp Р рr С сs Т тt У уu Ц цc Ч чcz Ш шsz Щ щszcz Ь ь Ѣ ѣie Э эe Ю юju Я яja Iо iоjo Iо̂ iо̂juo Й йj Na stronie przedstawiającej alfabet zamieszczono również łacińskie odpowiedniki liter cyrylickich. Ponieważ ortografia litewska nie przyjęła wówczas jeszcze swojej współczesnej formy (np. nie stosowano wówczas liter z haczkami), odpowiedniki te wyglądają w sposób bardziej charakterystyczny dla ortografii polskiej.
W alfabecie nie są użyte litery obecne w alfabecie rosyjskim Ф, Х, Ы oraz Ъ, który wówczas był pisany na końcu wszystkich wyrazów kończących się twardą spółgłoską. Litery Ѳ i Ѵ również są nieobecne.
Występuje natomiast dodatkowo litera Ў jako odmiana У w dyftongach, a także apostrof, który niekiedy był używany do oddzielenia przedrostka od rdzenia wyrazu.
Ortografia Jonasa Krečinskisa Jonas Krečinskis opracowywał cyrylicką ortografię dla języka litewskiego w Kownie, pracując w tym samym zespole, co Ivinskis, aczkolwiek nie podzielał jego poglądów na jej temat. W latach 1864–1866 wydał pewną liczbę książek, w których posługiwał się zupełnie inną ortografią niż zwolennicy Mikuckisa. Ortografia Krečinskisa charakteryzowała się nietypowym użyciem litery Ѣ, która, tak samo jak Е, oznaczała dźwięki [e], [ė], a także dyftong [ie], jednak była regularnie używana w rdzeniach, których rosyjskie odpowiedniki również zawierały Ѣ.
+Użycie liter Ѣ i Е w ortografii J. KrečinskisadźwiękѢЕlit.ros.pol. tł.lit.ros.pol. tł.[e]рѣтай ~ retaiрѣдкоrzadkoатнеше ~ atnešėпринесъprzyniósł[ė]ѣсти ~ ėstiѣстьjeśćтевасъ ~ tėvasотецъojciec[ie]сѣнасъ ~ sienosстѣныścianyдена ~ dienaденьdzień W ortografii nie były wykorzystywane znaki О̂ (zamiast tego pisano уо), ani Ў. Alfabet natomiast zawierał litery Ф, Х oraz Ы (używane dosyć nieregularnie) a także Ъ, który, podobnie do ówczesnego rosyjskiego, był pisany na końcu wyrazów.
Projekt z 1891 roku Pierwszą książką wydaną w wariancie cyrylicy z 1891 roku, opracowaną wraz z przeniesieniem centrum produkcji książek w cyrylicy do Warszawy, była gramatyka, która stanowiła tłumaczenie gramatyki litewskiej autorstwa Juliusa Schiekoppa z 1881 roku. Twórcami tego projektu byli Jonas Pajevskis oraz Jurgis Gylius.
W ortografii opracowanej w ramach tego projektu widoczne były wpływy litewskiej ortografii łacińskiej, a w alfabecie występowały rzadkie bądź całkowicie nieobecne w innych alfabetach cyrylickich znaki, wśród których można wyróżnić:
Ј: używane w miejscu J (дѣноjе ~ dienoje) oraz I przed samogłoskami w celu zaznaczenia palatalizacji poprzedzającej spółgłoski (курпjу ~ kurpių) У̊: najprawdopodobniej zainspirowane znakiem Ů używanym w gramatyce J. Schiekoppa, oznacza dyftong [uo] Е̇: używane w miejcu Ė, oznacza dźwięk [ė] Ponadto, następujące litery pełniły inną funkcję niż w języku rosyjskim:
Ѣ: oznacza dyftong [ie] Я: używane w miejscu ia, kiedy oznacza dźwięk [e]
Alfabet nie zawierał liter Ы i Э, a Ъ nie był pisany na końcu wyrazów.
Zobacz też Cyrylizacja języka polskiego
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Cyrylica Kategoria:Język litewski