A-seria i B-seria

A-seria i B-seria – dwa sposoby porządkowania pozycji czasowych i zdarzeń w czasie, wprowadzone przez J. M. E. McTaggarta w artykule The Unreality of Time z 1908 roku. W A-serii pozycje czasowe ujmuje się jako przeszłe, teraźniejsze albo przyszłe, natomiast w B-serii porządkuje się je za pomocą relacji wcześniejszości, późniejszości oraz równoczesności. Rozróżnienie to stało się jednym z podstawowych punktów odniesienia we współczesnej filozofii czasu. W oryginalnej argumentacji McTaggarta sama B-seria nie wystarcza jednak do ukonstytuowania czasu: jego zdaniem czas wymaga także A-serii, a ponieważ A-seria jest, według niego, wewnętrznie sprzeczna, czas okazuje się nierealny.

Obie serie różnią się przede wszystkim tym, że A-seria ujmuje pozycje czasowe i zdarzenia w kategoriach przeszłości, teraźniejszości i przyszłości oraz zakłada zmianę ich statusu względem teraźniejszości. B-seria natomiast opisuje trwałe relacje wcześniejszości, późniejszości i równoczesności bez odwołania do obiektywnie wyróżnionego „teraz”. Z tym rozróżnieniem wiążą się także odmienne konsekwencje ontologiczne dotyczące tego, czy teraźniejszość jest obiektywnie uprzywilejowana oraz jaki status mają przeszłość i przyszłość. Spór o to, która z tych serii lepiej oddaje strukturę czasu, wiąże się z szerszą debatą o upływie czasu, stawaniu się i ontologicznym statusie przeszłości, teraźniejszości i przyszłości.

Tło filozoficzne Niektórych źródeł tych sporów upatruje się już w filozofii starożytnej, w napięciu między ujmowaniem rzeczywistości jako niezmiennej a podkreślaniem jej nieustannej zmienności. Napięcie to powraca w nowożytnej i współczesnej filozofii czasu między innymi w dyskusjach o tym, czy czas rzeczywiście „płynie”, czy też zdarzenia są po prostu uporządkowane w stałej strukturze relacji czasowych.

Serie McTaggarta McTaggart twierdził, że każdą pozycję w czasie, a przez to i zdarzenie, można uporządkować na dwa odmienne sposoby. Jeden z nich ujmuje je jako przyszłe, teraźniejsze i przeszłe, drugi zaś jako wcześniejsze, późniejsze albo równoczesne względem innych. Obok nich wyróżniał on także C-serię, czyli nietemporalny porządek pozycji, który sam przez się nie stanowi jeszcze czasu.

A-seria W A-serii zdarzenia są uporządkowane jako przyszłe, teraźniejsze i przeszłe. W takim opisie czas jawi się jako ciąg pozycji rozciągający się od odległej przeszłości przez niedawną przeszłość do teraźniejszości, a następnie od teraźniejszości ku bliskiej i odległej przyszłości.

Istotną cechą A-serii jest to, że status zdarzeń nieustannie się zmienia. To samo zdarzenie jest najpierw przyszłe, potem teraźniejsze, a następnie przeszłe. Wypowiedzi formułowane w tym trybie zależą więc od perspektywy czasowej osoby mówiącej.

McTaggart pierwotnie opisywał te określenia jako relacje, a nie proste własności zdarzeń. Późniejsi autorzy często interpretowali jednak A-serię tak, jakby chodziło o własności monadyczne, między innymi dlatego, że w zwykłym języku angielskim mówi się po prostu, że coś „jest przeszłe”, „jest teraźniejsze” albo „jest przyszłe”.

B-seria W B-serii pozycje czasowe i zdarzenia porządkuje się za pomocą relacji wcześniejszości, późniejszości i równoczesności. Relacje wcześniejszości i późniejszości są asymetryczne i przechodnie, a więc tworzą ostry porządek częściowy. W przeciwieństwie do A-serii pozycja zdarzenia w B-serii nie ulega zmianie. Jeżeli jakieś zdarzenie jest wcześniejsze od jednych zdarzeń, późniejsze od innych albo równoczesne z jeszcze innymi, to pozostaje takie zawsze.

Różnica między obiema seriami polega więc na tym, że w A-serii zmienia się temporalny status zdarzeń, natomiast w B-serii nie zmieniają się relacje między samymi zdarzeniami. Stanowisko, zgodnie z którym wszystkie prawdy o czasie dają się ostatecznie sprowadzić do twierdzeń o B-serii, określa się jako B-teorię czasu.

Różnice logiczne i językowe A-seria jest opisem zależnym od wyróżnionego „teraz”, a B-seria opisem odnoszącym zdarzenie do określonego miejsca w porządku czasowym. Zdanie „teraz pada deszcz” zależy od chwili, w której zostało wypowiedziane, natomiast zdanie „deszcz pada 27 lipca 2019 r.” nie zależy od aktualnej perspektywy mówiącego. Oba zdania mogą opisywać ten sam fakt, ale czynią to w odmienny sposób.

McTaggart ujmował upływ czasu właśnie jako przechodzenie zdarzeń od przyszłości przez teraźniejszość do przeszłości. Z tego punktu widzenia można mówić tak, jakby B-seria „przesuwała się” względem ustalonej A-serii albo odwrotnie, jakby A-seria „przesuwała się” względem ustalonej B-serii.

Argument o nierealności czasu

Rozróżnienie serii McTaggart wprowadził w ramach argumentu o nierealności czasu. Twierdził, że czas z istoty wymaga zmiany, a zmianę może zapewnić jedynie A-seria, nie zaś sama B-seria, w której relacje między zdarzeniami pozostają stałe. Zarazem jednak A-seria prowadzi jego zdaniem do sprzeczności: każde zdarzenie musiałoby być przeszłe, teraźniejsze i przyszłe, choć określenia te wzajemnie się wykluczają. Próba usunięcia tej sprzeczności przez stwierdzenie, że zdarzenie ma owe własności kolejno, sama zakłada A-serię wyższego rzędu i prowadzi do regresu w nieskończoność. Stąd McTaggart wnosił, że A-seria, a wraz z nią czas, są nierzeczywiste.

Związek z innymi stanowiskami A-teorię czasu wiąże się z ujęciem napiętym (w polskiej literaturze także tensowym; ), w którym istotne są określenia przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, a B-teorię z ujęciem nienapiętym (beztensowym; ), operującym wyłącznie relacjami wcześniejszości i późniejszości. Rozróżnienie na A-serię i B-serię utrwaliło się jako sposób klasyfikowania teorii zmiany i wyznaczyło ramy późniejszego podziału na A-teorie i B-teorie czasu.

Do głównych odmian A-teorii zalicza się prezentyzm, teorię rosnącego bloku czasu oraz, w części ujęć, teorię ruchomego reflektora (). Stanowiska te przyjmują istnienie obiektywnie wyróżnionej teraźniejszości, ale różnią się co do tego, co poza nią istnieje. Prezentyzm uznaje tylko byty teraźniejsze, teoria rosnącego bloku przyjmuje również realność przeszłości, a teoria ruchomego reflektora zwykle łączy wyróżnione „teraz” z eternalistycznym obrazem czasu.

Stanowiska odrzucające obiektywnie uprzywilejowane „teraz” zwykle łączy się z B-teorią czasu. Należą do nich między innymi eternalizm i czterowymiarowość, choć relacja między tymi poglądami nie jest całkowicie definicyjna i pozostaje przedmiotem sporów.

Jedną z nowszych propozycji rozwijających intuicje A-teoretyczne jest stanowisko Vincenta Conitzera, zgodnie z którym jeśli chwila obecna jest metafizycznie wyróżniona względem innych chwil, to analogicznie wyróżniona może być także perspektywa pierwszoosobowa „ja” względem innych punktów widzenia.

Zobacz też B-teoria czasu eternalizm prezentyzm teoria rosnącego bloku czasu Nierealność czasu

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Notes on McTaggart, The Unreality of Time, Trinity University Nina Emery, Ned Markosian, Meghan Sullivan, „Time”, Stanford Encyclopedia of Philosophy

Kategoria:Filozofia czasu i przestrzeni