Mentalność kolonialna

Mentalność kolonialna – zinternalizowana postawa poczucia niższości etnicznej lub kulturowej, odczuwana przez ludzi w wyniku kolonizacji i odpowiadająca przekonaniu, że wartości kulturowe kolonizatora są z natury wyższe od własnych. Pojęciem posługują się badacze postkolonialni do opisu międzypokoleniowych skutków kolonializmu utrzymujących się w byłych koloniach po dekolonizacji. W psychologii mentalność kolonialna jest wiązana z obniżonym dobrostanem psychicznym, niższą samooceną i negatywnym obrazem własnej grupy, co wykazały badania empiryczne m.in. wśród młodych dorosłych w Ghanie oraz wśród Filipińczyków amerykańskich.

W wymiarze politycznym resentyment wobec obcych zaborców i nostalgia za dawną świetnością narodową mogą łączyć się z ideami takimi jak w Anglii, jarzmo tatarsko-mongolskie w Rosji czy włoski i indonezyjski irredentyzm.

Wpływy myśli marksistowskiej Do istotnych marksistowskich wpływów na postkolonialne pojęcie mentalności kolonialnej należą prace Frantza Fanona o rozszczepieniu psychiki kolonialnej pod naciskiem dominacji kultury zachodniej, koncepcja hegemonii kulturowej rozwinięta przez działacza Włoskiej Partii Komunistycznej Antonia Gramsciego oraz termin gharbzadegi (zachłyśnięcie Zachodem) ukuty przez irańskiego intelektualistę Dżalala Al-e Ahmada dla opisu fascynacji i zależności od Zachodu kosztem tradycyjnych więzi z islamem.

Frantz Fanon Marksistowskie pisma Fanona o imperializmie, rasizmie i walkach dekolonizacyjnych wpłynęły na postkolonialną dyskusję o internalizacji uprzedzeń kolonialnych. Jako pierwszy ujął on problem „kolonialnej alienacji osoby” jako zagadnienia zdrowia psychicznego w ramach analizy psychiatrycznej.

W „” (fr. Les Damnés de la Terre, 1961) Fanon wykorzystuje psychiatrię do analizy skutków kolonizacji francuskiej i przemocy wojny algierskiej dla tożsamości narodowej i zdrowia psychicznego Algierczyków. Zdaniem Fanona w okresie kolonialnym w psychice kolonialnej rozwija się subtelna i stała patologia; psychika ta zostaje rozszczepiona przez brak homogeniczności mentalnej i materialnej wynikający z narzucania kultury zachodniej kolonizowanym mimo istniejących różnic materialnych. Fanon rozszerza marksistowskie rozumienie materializmu historycznego, pokazując, że dysonans między bytem materialnym a kulturą przekształca kolonizowanego przez formę zachodniej burżuazji; przeciętny Algierczyk internalizował i powtarzał uwagi zgodne z instytucjonalnym rasizmem francuskich kolonizatorów, odrzucając własną kulturę jako zacofaną.

Kolonialne Indie W okresie europejskich rządów kolonialnych w Indiach Europejczycy odnosili się do wielu aspektów kultury indyjskiej z pogardą i przedstawiali rządy kolonialne jako dobroczynną „misję cywilizacyjną”. Kolonialne władze zakazały wielu praktyk, w tym sati (palenia wdów na stosie pogrzebowym męża). Praktyki uznawane przez ewangelickich misjonarzy za bałwochwalcze były zwalczane, co, zdaniem części badaczy, odegrało dużą rolę w kształtowaniu współczesnej definicji hinduizmu, opartej na braku zunifikowanej tożsamości hinduskiej przed kolonizacją oraz na bezprecedensowym akcentowaniu monoteistycznej wedantyjskiej wizji świata. Wyeksponowanie Bhagawadgity jako głównego tekstu religijnego hinduizmu bywa interpretowane jako odpowiedź na europejską krytykę kultury indyjskiej i zabieg upodobniający hinduizm do chrześcijaństwa w strukturze (tekst święty) i treści (monoteizm).

Nacjonalizm hinduski rozwinął się w XIX wieku jako sprzeciw wobec ideologicznej dominacji europejskiej; lokalne elity indyjskie często dążyły jednak do modernizacji siebie i społeczeństwa przez „naśladowanie Zachodu”. Doprowadziło to do wyłonienia się tak zwanego neohinduizmu: retoryki reformatorskiej przekształcającej tradycję od góry, podszywającej się pod wezwanie do powrotu do tradycyjnych praktyk wiary. Indyjska Partia Ludowa (BJP), obecnie rządząca partia Indii, kontynuuje ten nurt nacjonalistycznego hinduizmu () i promuje indyjską tożsamość narodową zabarwioną neowedantyzmem, co część badaczy wiąże z „mentalnością kolonialną”.

Krytycy wskazują, że przedstawianie postaci indyjskich przez Rudyarda Kiplinga podtrzymywało obraz ludów kolonizowanych jako niezdolnych do życia bez Europejczyków; w poemacie „Brzemię białego człowieka” Kipling otwarcie romantyzuje „misję cywilizacyjną” w krajach niezachodnich.

Imperium hiszpańskie Ameryka Łacińska Na terytoriach zamorskich imperium hiszpańskiego mieszanie ras między hiszpańskimi osadnikami a rdzenną ludnością doprowadziło do powstania grupy zwanej Metysami. Administratorzy wicekrólestw przydzielali Metysów i inne kombinacje ras do różnych kast. System obowiązywał na hiszpańskich terytoriach obu Ameryk i na Filipinach, gdzie ludność mieszana stanowiła rosnącą większość populacji wicekrólestwa.

Kategorie rasowe dyskryminowały osoby pochodzenia afrykańskiego; pochodzenie europejskie było uprzywilejowywane. W efekcie osoby pochodzenia afrykańskiego i rdzennego ukrywały cechy rodzime, by wyglądać na „bardziej hiszpańskie”. Zinternalizowane uprzedzenia wpływały na wybór ubioru, zawodu i form ekspresji religijnej. Większość białych i mieszanych mieszkańców Ameryki Łacińskiej nosi hiszpańskie nazwiska odziedziczone po przodkach hiszpańskich; pozostali nabyli je w procesie chrystianizacji i hispanizacji ludności rdzennej oraz niewolników afrykańskich przez hiszpańskich zakonników. Próby akulturacji były początkowo jedynie częściowo udane: ludy amerindiańskie łączyły katolicyzm z tradycyjnymi wierzeniami, a synkretyzm pozostaje wyraźny w społecznościach rdzennych i metyskich.

Filipiny Przed przybyciem Hiszpanów (1565–1898) Archipelag Sulu stanowił kolonię indonezyjskiego imperium Madżapahitu. Stany Zjednoczone były ostatnim państwem kolonizującym Filipiny (1898–1946); nacjonaliści utrzymują, że kraj pozostaje neokolonią USA mimo formalnej niepodległości. Mentalność kolonialna przejawia się tu najwyraźniej w preferowaniu w przemyśle rozrywkowym i mediach osób mieszanego pochodzenia, zwłaszcza filipińsko-europejskiego i filipińsko-chińskiego, które pozostają nadreprezentowane mimo niskiego udziału w populacji.

Utrzymuje się kulturowa preferencja dla osób o stosunkowo jasnej karnacji. Według Kevina Nadala i Davida Okazakiego preferencja ta może mieć rodowód prekolonialny, lecz została wzmocniona przez kolonializm. Stosowanie kosmetyków wybielających skórę pozostaje rozpowszechnione wśród filipińskich mężczyzn i kobiet, choć rośnie też akceptacja estetyki ciemniejszej skóry.

Zobacz też akulturacja asymilacja kulturowa brzemię białego człowieka

eurocentryzm imperializm kulturowy pedagogika wstydu westernizacja

Przypisy

Kategoria:Kolonializm Kategoria:Postkolonializm Kategoria:Socjologia kultury Kategoria:Etnocentryzm