Prześladowania chrześcijan w Związku Radzieckim – zorganizowana przez Związek Radziecki polityka represji, mającą na celu eliminację religii i narzucenie ateizmu. W historii Związku Radzieckiego występowały okresy, w których władze radzieckie tłumiły i prześladowały różne formy chrześcijaństwa w stopniu zależnym od bieżących interesów państwa. Władze ZSRR, kierując się ideologią marksistowsko-leninowską, konsekwentnie dążyły do tego, by kontrolować, ograniczać, a ostatecznie całkowicie zlikwidować wiarę w społeczeństwie. Zamiast niej państwo aktywnie narzucało i szerzyło ateizm jako jedyny słuszny światopogląd. Większość wyznań nigdy nie została formalnie zakazana – prawo teoretycznie pozwalało na ich istnienie, ale w rzeczywistości państwo robiło wszystko, by uniemożliwić wiernym normalne funkcjonowanie.
Państwo dążyło do całkowitego zniszczenia religii. Aby to osiągnąć, oficjalnie potępiało wiarę jako zabobon i przejaw zacofania. W ramach narzucania ateizmu państwowego, Partia Komunistyczna niszczyła kościoły, synagogi i meczetyГ. М. Ронкин. Синагоги мира. – М. «Поматур» 2005., a liderzy religijni byli ośmieszani, nękani, więzieni, a nawet traceniPaul Froese. Forced Secularization in Soviet Russia: Why an Atheistic Monopoly Failed. Journal for the Scientific Study of Religion, Vol. 43, No. 1 (Mar., 2004), pp. 35–50.Haskins, Ekaterina V. „Russia’s postcommunist past: the Cathedral of Christ the Savior and the reimagining of national identity.” History and Memory: Studies in Representation of the Past 21.1 (2009).. Mimo tych działań, praktyki i przekonania religijne przetrwały wśród części ludności.
W latach 1917–1991 chrześcijanie byli więzieni przez władze radzieckie z wielu powodów, takich jak: protestowanie przeciwko polityce antyreligijnej, prowadzenie wspólnot, praca misyjna, organizowanie szkółek niedzielnych, angażowanie młodzieży w stowarzyszenia chrześcijańskie, opozycja polityczna wobec władzy radzieckiej, przynależność narodowa lub klasowa, a także pod zarzutami pospolitych przestępstw. mały|Zniszczenie Soboru Chrystusa Zbawiciela w Moskwie w ramach polityki marksistowsko-leninowskiego ateizmu państwowego w ZSRR
Oficjalne stanowisko władz radzieckich
Reżim radziecki przejawiał wyraźne dążenie do całkowitego unicestwienia instytucji oraz idei religijnych. Ideologia komunistyczna wykluczała możliwość współistnienia z religią, nawet jeśli ta funkcjonowała jako niezależna instytucja. Zgodnie z wytycznymi Lenina, który domagał się, aby propaganda komunistyczna cechowała się wojowniczością i brakiem kompromisu wobec wszelkich form idealizmu oraz religii, prowadzono politykę tzw. „wojującego ateizmu”. Termin „wojujący” oznaczał bezkompromisową postawę wobec religii oraz dążenie do odciągnięcia wierzących od – uznawanej za fałszywą – filozofii. Wojujący ateizm stał się centralnym elementem ideologii Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz priorytetem w polityce wszystkich radzieckich przywódców. Przekonanych ateistów postrzegano jako jednostki cechujące się większą świadomością polityczną oraz wyższymi walorami etycznymi.
Państwo ustanowiło ateizm jedyną prawdą naukowąAntireligioznik (Antyreligijnik, 1926-41), Derevenskii Bezbozhnik (Bezbożnik wiejski, 1928-1932), and Yunye Bezbozhniki (Młodzi bezbożnicy, 1931-1933).. Do 1936 roku władze radzieckie zabraniały krytyki ateizmu i agnostycyzmu oraz państwowej polityki antyreligijnej; działania takie mogły skutkować przymusowym przeniesieniem w stan spoczynku.
Prawo radzieckie nigdy oficjalnie nie zakazywało wyznawania poglądów religijnych, a kolejne konstytucje ZSRR formalnie gwarantowały prawo do wolności sumienia i wyznania. Jednocześnie ideologia marksistowska w interpretacji Lenina oraz jego następców uznawała religię za przeszkodę w budowie społeczeństwa komunistycznego. Dążenie do całkowitej eliminacji wyznań religijnych i zastąpienie ich ateizmem stało się fundamentalnym celem ideologicznym państwa radzieckiego. Oficjalne prześladowania odbywały się poprzez restrykcje prawne utrudniające działalność religijną, a także za pomocą szeroko zakrojonej propagandy i systemu edukacji. W praktyce państwo dążyło do kontroli związków wyznaniowych oraz ingerowało w ich sprawy wewnętrzne, dążąc do ich ostatecznej likwidacji. Jednym z narzędzi tej polityki był ścisły nadzór nad działalnością liderów poszczególnych wspólnot religijnych.
Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego często odrzucała zasadę traktowania wszystkich wierzących jako wrogów publicznych. Wynikało to częściowo z przesłanek pragmatycznych (zważywszy na ogromną liczbę osób religijnych), a częściowo z przekonania, że wśród wiernych znajduje się wielu lojalnych obywateli radzieckich. Władze dążyły zatem raczej do ich ideologicznego przekonania do ateizmu niż do otwartego ataku. Mimo to wierzący byli poddawani intensywnej propagandzie antyreligijnej oraz restrykcjom prawnym ograniczającym praktyki wyznaniowe, co wiązało się z licznymi utrudnieniami w życiu społecznym. Rzadko jednak państwo oficjalnie stosowało aresztowania, uwięzienie czy karę śmierci wyłącznie za samo wyznawanie wiary. Metody prześladowań stanowiły raczej reakcję na rzeczywisty lub domniemany opór wobec państwowej kampanii antyreligijnej.
Kampania ta, zaprojektowana w celu upowszechniania ateizmu, wykorzystywała akty przemocy i taktykę terroru. Choć oficjalnie uzasadniano je oporem wobec państwa, w szerszej perspektywie miały one na celu nie tylko zdławienie opozycji, ale przede wszystkim systemową likwidację religii.
Metody i taktyka prześladowań Taktyka zmieniała się na przestrzeni lat, okresowo ulegając złagodzeniu lub zaostrzeniu. Do powszechnie stosowanych metod należały: konfiskata mienia kościelnego, ośmieszanie religii, szykanowanie wierzących oraz propagowanie ateizmu poprzez system edukacji. Działania wymierzone w poszczególne wyznania były determinowane interesem państwa, a większość nigdy nie została formalnie zdelegalizowana.
Działania skierowane przeciwko prawosławnym duchownym i wiernym obejmowały tortury, egzekucje oraz osadzanie w obozach więziennych, łagrach i szpitalach psychiatrycznych. Wielu wyznawców prawosławia (obok przedstawicieli innych wyznań) poddawano również karom psychologicznym oraz eksperymentom z zakresu kontroli umysłu, mającym na celu zmuszenie ich do wyrzeczenia się przekonań religijnych. W ciągu pierwszych pięciu lat po rewolucji październikowej bolszewicy rozstrzelali 28 biskupów i ponad 1200 księży Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Wielu innych uwięziono lub zesłano.
Kościół luterański w Związku Radzieckim również był poddawany prześladowaniom; liczba kongregacji spadła z 1828 w 1917 roku do zaledwie 160 w roku 1922. Luteranie w ZSRR utracili swoje świątynie oraz ziemię uprawną. W 1929 roku aresztowano dwóch pastorów luterańskich oraz trzydziestu nauczycieli szkółek niedzielnych.
Obok metodycznego zamykania i niszczenia świątyń, państwo przejęło działalność charytatywną i społeczną, którą wcześniej prowadziły instytucje kościelne. Podobnie jak cała własność prywatna, mienie kościelne zostało skonfiskowane i przekazane na cele publiczne. Nieliczne obiekty kultu, które pozostawiono w rękach Kościoła, w świetle prawa stanowiły własność państwową, której rząd jedynie zezwalał używać.
W okresie po II wojnie światowej protestanci w ZSRR (m.in. baptyści, zielonoświątkowcy, adwentyści) byli przymusowo kierowani do szpitali psychiatrycznych lub sądzeni i więzieni (często za odmowę służby wojskowej). Niektórych przymusowo pozbawiano praw rodzicielskich.
Kampania antyreligijna (1917–1921) mały|Iwan Władimirow, Duchowieństwo przy pracach przymusowych
W sierpniu 1917 roku, po upadku rządu carskiego, sobór Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego przywrócił patriarchat i wybrał metropolitę Tichona na patriarchę.
W listopadzie 1917 roku, w ciągu zaledwie kilku tygodni od rewolucji, powołano Ludowy Komisariat Oświecenia Publicznego, który miesiąc później utworzył Wszechrosyjski Związek Nauczycieli-Internacjonalistów w celu usunięcia nauczania religii z programów szkolnych. Aby zintensyfikować propagandę antyreligijną w systemie edukacji, w listopadzie 1920 roku powołano Główny Zarząd Kształcenia Politycznego.
Wydany przez Lenina na początku 1918 roku dekret o rozdziale Kościoła od państwa pozbawił dotychczasowy Kościół państwowy statusu osoby prawnej, prawa do posiadania własności oraz prawa do nauczania religii zarówno w szkołach państwowych, jak i prywatnych, a także wobec jakiejkolwiek grupy nieletnich. Dekret zniósł przywileje kościelne i tym samym położył kres sojuszowi Kościoła z państwem. Duchowieństwo otwarcie zaatakowało dekret, a kierownictwo Kościoła wystosowało specjalny apel do wiernych, wzywając ich do utrudniania wdrażania jego przepisów.
Dodatkowo dekret „O rozdziale Kościoła od państwa i szkoły od Kościoła” określił relację między szkołą a Kościołem. „Szkoła zostaje oddzielona od Kościoła” – głosił dekret. „Nauczanie doktryn religijnych we wszystkich państwowych i publicznych, a także prywatnych instytucjach edukacyjnych, w których wykładane są przedmioty ogólne, jest niedozwolone. Obywatele mogą nauczać i uczyć się religii prywatnie”.
Patriarcha Moskwy Tichon rzucił klątwę na przywódców radzieckich 19 stycznia 1918 roku (według kalendarza juliańskiego) za prowadzenie tej kampanii. W odwecie reżim aresztował i zabił dziesiątki biskupów, tysiące duchownych niższego szczebla i mnichów oraz rzesze świeckich. Przejmowanie majątku kościelnego w ciągu następnych kilku lat było naznaczone brutalną kampanią gwałtownego terroru.
Podczas rosyjskiej wojny domowej zginęło wielu duchownych. Niektórzy padli ofiarą spontanicznej przemocy, powszechnej w próżni władzy czasu wojny, a inni zostali rozstrzelani przez służby bezpieczeństwa państwowego za wspieranie Białych Armii. Kościół twierdził, że podczas rewolucji zabito 322 biskupów i księży. Między czerwcem 1918 a styczniem 1919 roku oficjalne dane kościelne (które nie obejmowały regionów Wołgi, Kumy i kilku innych części Rosji) podawały, że zabito jednego metropolitę, osiemnastu biskupów, stu dwóch księży, stu pięćdziesięciu czterech diakonów oraz dziewięćdziesięciu czterech mnichów i mniszek (liczba świeckich nie została odnotowana). Szacunek 330 zabitych duchownych i osób zakonnych do 1921 roku mógł być zaniżony, ze względu na fakt, że w tym okresie zlikwidowano 579 klasztorów, a podczas tych likwidacji dochodziło do masowych egzekucji mnichów i mniszek.
Znaczna część Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego wspierała antyradzieckie reżimy, takie jak rządy Kołczaka i Denikina podczas wojny domowej. W 1918 roku biskup Ufy wygłaszał ksenofobiczne i antybolszewickie przemówienia, mobilizując ludność do walki po stronie Białych. Arcybiskup Jekaterynburga organizował demonstracje protestacyjne, gdy dowiedział się o egzekucji rodziny Romanowów w lipcu 1918 roku, a po zajęciu miasta przez admirała Kołczaka w lutym 1919 roku celebrował zwycięstwo. Na frontach syberyjskim i ukraińskim „Pułki Jezusa Chrystusa”, organizowane przez lokalnych hierarchów prawosławnych, wspierały Białe Armie. W grudniu 1918 roku ksiądz Gieorgij Szawielski dołączył do agencji propagandowej rządu Białych na Południu.
Ta powszechna przemoc ze strony członków Armii Czerwonej wobec Kościoła nie była otwarcie wspierana przez Lenina, choć w późniejszych latach wysocy rangą urzędnicy radzieccy, w tym Jemieljan Jarosławski, brali na siebie odpowiedzialność za te zabójstwa. Uzasadniali oni przemoc, dokonując rewizji historii i deklarując, że Kościół aktywnie walczył przeciwko nim.
Kościół wyraził poparcie dla próby kontrrewolucyjnego zamachu stanu generała Korniłowa, wspierał rebelie Kiereńskiego i Krasnowa oraz wzywał wiernych do walki przeciwko nowemu państwu, a nawet do przelewania krwi w tej walce. Tichon rzucił anatemę na rząd radziecki i wezwał wiernych do walki przeciwko niemu i jego dekretom. Kierownictwo Kościoła otwarcie namawiało do walki z rządem radzieckim w apelu zatytułowanym „Do ludu prawosławnego”.