Krótkonosek uprawowy (Cynopterus luzoniensis) – gatunek ssaka, nietoperza z rodziny rudawkowatych, podrodziny Cynopterinae. Długość głowy i tułowia wynosi od 95 do 108 mm, ogona od 9 do 14 mm, a masa ciała od 26 do 45 g. Ma krótki pysk z krótkimi, tubularnymi nozdrzami o pogrubionych brzegach, poniżej których znajduje się rynienka podnosowa. Cechuje się dużymi oczami, dość krótkimi uszami, pomarańczowobrązową kryzą i brązowym futrem na tułowiu, natomiast błony skrzydeł są ciemnoszare. Żyje na Filipinach, być może także na Celebesie. Zamieszkuje lasy, ale również tereny przekształcone przez człowieka, w których dobrze sobie radzi. Żywi się owocami. Samica dwa razy w roku zachodzi w ciążę, rodząc jednego noworodka. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Genetyka Gatunek posiada diploidalną liczbę chromosomów równą 34. Liczba fundamentalna wynosi 58.

Budowa Długość głowy i tułowia krótkonoska uprawowego wynosi od 95 do 108 mm. Wartości te mieszczą się w zakresie typowym dla krótkonoska sfinksowego i krótkonoska sundajskiego. Ciało wieńczy ogon długości od 9 do 14 mm, odróżniający krótkonoska uprawowego od trzech gatunków bezogońca, które nie posiadają ogona. Długość ucha wynosi od 14 do 20 mm. Przedramię mierzy od 57 do 68 mm, czyli mniej niż u krótkonoska sundajskiego. Stopa osiąga długość od 11 do 18 mm. Masa ciała zwierzęcia zawiera się w przedziale od 26 do 45 g. Czyni to krótkonoska uprawowego lżejszym od krótkonoska sundajskiego i krótkonoska sfinksowego, natomiast podobną masę osiąga krótkonosek krótkouchy.

Handbook of the Mammals of the World opisuje krótki pysk z krótkimi i tubularnymi nozdrzami o pogrubionych brzegach. Pod nimi znajduje się zbudowana z parzystych wybrzuszeń rynienka podnosowa. Wybrzuszenia te, trójkątnego kształtu i stosunkowo duże, występują również na dolnej wardze zwierzęcia.

Duże oczy mają tęczówki barwy od kasztanowobrązowej do oliwkowobrązowej. Leżą w dużych oczodołach.

Uszy opisywane są jako umiarkowanie krótkie i lekko zaostrzone na końcach, o bladobrązowych małżowinach i białych brzegach.

Nie występuje pochylenie podstawy czaszki. Cechuje się ona krótkim pyskiem łagodnie opadającym ku czołu. Mózgoczaszkę, zaokrągloną i owalną, zdobią linie skroniowe, podczas gdy grzebień karkowy rozwija się słabo. Korzeń jarzmowy leży nieco powyżej linii zębodołowej. Kość jarzmowa jest cienka i zakrzywiona ku tyłowi. Autorzy opisują także szeroką, krótką grzbietową część pyska oraz rozdęte zachyłki paranosowe zachodzące na otwory zaoczodołowe. Wspominają również dobrze rozwinięty wyrostek zaoczodołowy, skierowany ku tyłowi i na boki, oraz nieznaczne zwężenie zaoczodołowe.

Szerokie i płaskie podniebienie ciągnie się daleko za zębami i zwęża ku tyłowi. Występuje kolec podniebienny połączony z pośrodkowym grzebieniem klinowym. Szeroka jest kość ectotympanic, natomiast entotympanic jest długa.

Umiarkowanie rozwinięta żuchwa posiada długi, pochylony wyrostek dziobiasty oraz wyrostek kłykciowy położony powyżej dolnej linii zębodołowej i zakończony zaokrąglonym kątem.

Występują dwa umiarkowanie długie siekacze górne, a także pojedyncze, dobrze rozwinięte, zakrzywione i stosunkowo długie kły z niewielkim dodatkowym guzkiem zewnętrznym. Pierwszy górny przedtrzonowiec jest niewielki. Po nim następują dobrze rozwinięte zęby policzkowe, trójkątne w widoku bocznym i prostokątne od strony zewnętrznej. Występują dwa niewielkie siekacze żuchwowe, po których następuje pojedynczy niemal prosty kieł i dość długi ząb przedtrzonowy o zaostrzonej koronie. Dalej znajdują się względnie długie i wysokie zęby policzkowe, zakrzywione ku przodowi i stopniowo obniżające się ku tyłowi, z niewydatnymi dodatkowymi guzkami powierzchniowymi.

Głowę porasta dość krótkie, raczej szarawe futro, niedorównujące długością szarobrązowym włosom karku. Występuje pomarańczowobrązowa kryza, lepiej rozwinięta u dorosłych samców. Brzuch i klatkę piersiową porastają natomiast brązowe włosy o jasnobrązowych końcach.

Uropatagium jest dobrze rozwinięte, natomiast ostroga niewielka. Wskaziciel nosi szpon. Charakterystyczne są białe grzbiety palców i nadgarstka od drugiego do piątego promienia. Skrzydła mają ciemnoszare błony.

Systematyka thumb|left|Krótkonosek uprawowy był niegdyś uznawany za wschodni podgatunek innego gatunku tego rodzaju – widocznego wyżej krótkonoska krótkouchego Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1861 niemieckiego zoolog Wilhelm Peters umieszczając nowo opisany gatunek w Pachysoma i nadając mu epitet gatunkowy luzonienseLuzoniense to przymiotnik rodzaju nijakiego, określający nazwę rodzajową Pachysoma w rodzaju nijakim, późniejsza nazwa rodzajowa Cynopterus to rodzaj męski, dlatego końcówkę przymiotnika zmieniono na męską, luzoniensis. Miejsce typowe to Iriga w południowych Camarines na Luzonie, na Filipinach. Okazy typowe (syntyp) to: wyekstrahowana czaszka i ciało w alkoholu dorosłej samicy (sygnatura ZMB 2525); wyekstrahowana czaszka i ciało w alkoholu samicy (sygnatura ZMB 2526); ciała w alkoholu bez wyekstrahowanych czaszek dwóch samców (sygnatury ZMB 10442 i ZMB 10447) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie; syntypy zostały zebrane przez niemieckiego etnografa Fedora Jagora między 1857 a 1861. Gatunek zaliczono następnie do rodzaju Cynopterus, określanego po polsku mianem krótkonoska. Przez pewien czas uznawano go za wschodni podgatunek innego gatunku tego rodzaju, krótkonoska krótkouchego.

Nadal istnieje problem z okazami celebeskimi, które nie grupują się razem z okazami filipińskimi. Mogą one należeć do innego gatunku, Cynopterus minor, który według autorów Handbook of the Mammals of the World wymaga rewizji taksonomicznej. Polskie Nazewnictwo Ssaków Świata nie wymienia jednak takiego gatunku.

Rodzaj Cynopterus został opisany przez Cuviera w 1824 roku. Obejmuje on jeszcze kilka innych gatunków określanych polską nazwą krótkonosek, mianowicie krótkonosek sfinksowy, krótkonosek indonezyjski, krótkonosek krótkouchy, krótkonosek sundajski, krótkonosek wyspowy i krótkonosek drobny. Rodzaj ten należy do plemienia Cynopterini, obejmującego 14 gatunków zaliczanych również do rodzajów Megaerops, czyli bezogoniec, oraz Ptenochirus, czyli piżmolot. Wraz z drugim plemieniem, Balionycterini, obejmującym 17 gatunków, tworzy podrodzinę Cynopterinae. Jest ona jedną z ośmiu podrodzin w rodzinie rudawkowatych (Pteropodidae), obejmującej łącznie 191 gatunków. Wyróżnienie Cynopterinae, jak również bliskie pokrewieństwo Cynopterus, Megaerops i Ptenochirus, potwierdziły badania genetyczne, także te łączące wyniki analiz DNA jądrowego i mitochondrialnego.

Nie wyróżnia się żadnych podgatunków.

Etymologia Cynopterus: kuōn, κυνος kunos ‘pies’; πτερον pteron ‘skrzydło’. luzoniensis: Luzon, Filipiny.

Tryb życiowy Samica tego gatunku nietoperza zachodzi w ciążę w wieku od 6 do 8 miesięcy, podczas gdy samiec może przystępować do rozrodu później. Jego jądra osiągają wielkość typową dla osobników dorosłych w wieku około 12 miesięcy. Samica zachodzi w ciążę dwa razy w roku i następnie wydaje na świat jedno młode, co jest typowe również dla innych rudawkowatych. Na wyspie Negros najwięcej ciężarnych samic notowano w lutym, jednak samice noszące młode spotykano od stycznia do sierpnia. Karmienie młodych trwało do października. Samica w ciągu życia wydaje na świat do 11 młodych, a na Filipinach gatunek cechuje się drugą najwyższą rozrodczością wśród nietoperzy owocożernych. Jeden rok przeżywa około 60% osobników dorosłych i młodocianych.

Długość życia krótkonoska uprawowego wynosi zwykle od 4 do 6 lat, choć niektóre osobniki dożywają 8 lat.

Rozmieszczenie geograficzne Wedle Handbook of the Mammals of the World krótkonosek uprawowy zamieszkuje wyłącznie Filipiny, a okazy celebeskie prawdopodobnie należą do innego, pokrewnego gatunku. W obrębie Filipin zwierzę zasiedla również Palawan i archipelag Sulu z wyspami Bongao, Sibutu i Sanga-sanga. IUCN podaje jednak wśród krajów występowania zarówno Filipiny, jak i Indonezję, konkretnie Sulawesi. Zwraca też uwagę, że osobniki z Buton i Kabaena na południu wyspy, przypisywane wcześniej krótkonoskowi krótkouchemu, mogą w rzeczywistości należeć do krótkonoska uprawowego.

Zwierzę spotyka się na wysokości od poziomu morza do 1600 m n.p.m. Na Filipinach zwykle nie występuje powyżej 1250 m n.p.m., z wyjątkiem Balbalasang w prowincji Kalinga, gdzie żyje na wysokości od 925 do 1600 m. Na wyższych obszarach występuje rzadziej.

Ekologia Siedlisko krótkonoska uprawowego tworzą głównie lasy, zarówno pierwotne, jak i przekształcone przez człowieka, a także lasy deszczowe, mangrowce, sady, ogrody i obszary rolnicze. Zwierzę przebywa zazwyczaj w podszycie i dolnych partiach koron drzew.

Nietoperz ten szczególnie często występuje na terenach przekształconych przez człowieka. Jest pospolity na obszarach rolniczych, przez co bywa uznawany za szkodnika, zasiedla również okolice zamieszkane przez ludzi, w tym obszary miejskie. Występuje także w lasach wtórnych, zarówno nizinnych, jak i górskich. W lasach pierwotnych spotyka się go rzadko, a i tam głównie wtedy, gdy inne owocożerne nietoperze są nieliczne.

Zwierzę jest owocożerne, podobnie jak inne rudawkowate. Oprócz owoców żywi się także liśćmi i kwiatami. Jego dietę badano na wyspie Panay, gdzie stwierdzono spożywanie owoców 27 rodzajów roślin należących do 18 rodzin, a także trzech rodzajów kwiatów, każdy z innej rodziny, oraz liści z rodzaju Bischofia.

Zagrożenia i ochrona IUCN uznaje krótkonoska uprawowego za gatunek najmniejszej troski. Gatunek po raz pierwszy oceniono w 2008 roku i od tego czasu przypisywany mu status nie uległ zmianie. IUCN uzasadnia tę ocenę pospolitym występowaniem, szerokim zasięgiem, dobrą adaptacją do terenów zdegradowanych działalnością człowieka oraz niewielkim prawdopodobieństwem spadku liczebności populacji. Populacja nie jest też silnie pofragmentowana.

Trend populacyjny jest stabilny. IUCN nie wymienia żadnych istotnych zagrożeń dla gatunku. Zamieszkuje on liczne obszary chronione. Jest to jeden z najpowszechniej występujących nietoperzy w obrębie swojego zasięgu.

Gatunek bywa uznawany za szkodnika. Nie jest jednak wykorzystywany przez człowieka.

Uwagi

Przypisy 8. Peter's Short-nosed Fruit Bat, s. 66-67, w:

1. Temminck's Tailless Fruit Bat, s. 63, w: 2. Javan Tailless Fruit Bat, s. 63, w: 3. Ratanaworabhan's Tailless Fruit Bat, s. 63–64, w: 5. Greater Short-nosed Fruit Bat, s. 64-65, w: 6. Lesser Short-nosed Fruit Bat, s. 65-66, w: 7. Hortsfield's Short-nosed Fruit Bat, s. 66, w:

Nazwy polskie za:

Bibliografia

Kategoria:Rudawkowate Kategoria:Fauna Filipin Kategoria:Fauna Indonezji Kategoria:Ssaki Azji Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1861 roku