mały|Nieobrobiony ammolit z widoczną teksturą „skóry smoka”
Ammolit () – rzadki organiczny kamień szlachetny utworzony ze skamieniałych, zmineralizowanych muszli amonitów. Materiał gemmologiczny składa się głównie z aragonitu odziedziczonego po pierwotnej masie perłowej muszli; jego gra barw wynika z interferencji światła w cienkich warstwach aragonitu, a nie z barwnika chemicznego.
Najważniejsze złoża ammolitu jakości jubilerskiej znajdują się w południowej Albercie w Kanadzie, w osadach odsłaniających się po wschodniej stronie Gór Skalistych. Materiał ten jest kojarzony przede wszystkim z doliną rzeki St. Mary i okolicami Lethbridge, gdzie od końca XX wieku rozwinięto jego wydobycie komercyjne. W kwietniu 2022 roku ammolit został ustanowiony oficjalnym kamieniem szlachetnym Alberty.
Ze względu na cienką i kruchą warstwę barwną materiał jubilerski jest często stabilizowany żywicą oraz montowany w postaci dubletów i tripletów; szlifuje się go zwykle jako nieregularne kaboszony osadzane w złotej oprawie.
W języku angielskim ammolit bywa sprzedawany także pod nazwami handlowymi i . W tradycji ludów Blackfoot (Czarne Stopy) znane są również nazwy aapoak („mały, pełzający kamień” w języku Kainai) oraz iniskim („kamień bizona”).
Powstawanie mały|Mapa Ameryki Północnej z zaznaczonym kredowym morzem śródlądowym
Źródłem ammolitu są muszle późnokredowych amonitów, przede wszystkim Placenticeras meeki i Placenticeras intercalare, rzadziej Baculites compressus. Zwierzęta te żyły w subtropikalnym Morzu Środkowego Zachodu, które w kredzie rozciągało się przez środkową część dzisiejszej Ameryki Północnej.
Po śmierci amonitów ich muszle opadały na dno i były przykrywane drobnym, bentonitowym mułem, z którego powstały później łupki formacji Bearpaw. W wielu skamieniałościach aragonit został rozpuszczony albo zastąpiony stabilniejszym kalcytem lub pirytem. W przypadku ammolitu warstwa aragonitowej masy perłowej została jednak zachowana i uległa diagenetycznym przemianom, które wzmocniły iryzację.
Warstwa ammolitowa jest bardzo cienka i zwykle pozostaje związana z ciemną matrycą skały osadowej, najczęściej łupku, wapienia lub marglu. Nacisk osadów powodował zgniatanie muszli i powstawanie licznych spękań; charakterystyczny wzór bywa w handlu opisywany jako „skóra smoka” lub wzór przypominający witraż.
Właściwości mały|Opalizujący okaz Placenticeras z południowej Alberty
+ Wybrane właściwości gemmologiczne ammolitu Cecha Wartość Skład główny aragonit (z domieszkami kalcytu, pirytu i krzemionki) Twardość 3,5–4,5 Gęstość 2,60–2,85 g/cm³ Współczynnik załamania 1,52–1,68 Przezroczystość nieprzezroczysty Połysk tłusty do matowego; po wypolerowaniu szklisty Fluorescencja u części okazów żółtawa w UV Główne występowanie południowa Alberta, Kanada ()
Skład chemiczny ammolitu jest zmienny. Oprócz aragonitu zawiera on w różnych proporcjach kalcyt, piryt, krzemionkę i inne domieszki mineralne; w warstwie muszli stwierdzano także pierwiastki śladowe, m.in. glin, bar, chrom, miedź, żelazo, magnez, mangan, stront, tytan i wanad.
Materiał ma twardość zwykle ok. 3,5–4,5 w skali Mohsa, gęstość ok. 2,60–2,85 g/cm³ i zmienny współczynnik załamania światła, zazwyczaj w przybliżeniu 1,52–1,68. Ammolit jest nieprzezroczysty; pod promieniowaniem ultrafioletowym część okazów wykazuje żółtawą fluorescencję.
Najbardziej cenioną cechą jest intensywna iryzacja. W przeciwieństwie do wielu kamieni barwnych, których kolor wynika z pochłaniania światła przez domieszki chemiczne, barwy ammolitu powstają przez interferencję fal świetlnych odbijanych od uporządkowanych, cienkich płytek aragonitu. Grubsze warstwy dają głównie czerwienie i zielenie, cieńsze sprzyjają błękitom i fioletom, które są rzadsze z powodu większej delikatności takiej struktury.
Występowanie i wydobycie mały|Płytka odkrywka ammolitu w południowej Albercie
Złoża związane z formacją Bearpaw ciągną się od Alberty przez Saskatchewan po Montanę, ale najcenniejszy materiał jubilerski jest znany przede wszystkim z południowej Alberty. Badania gemmologiczne GIA wskazują dolinę St. Mary River jako najważniejszy obszar występowania i wydobycia; odsłonięcia Bearpaw w innych dolinach rzecznych dostarczają amonitów, lecz ammolit był raportowany znacznie rzadziej.
Duża część złóż leży na obszarze . Od końca lat 70. XX wieku komercyjną eksploatację prowadziła tam m.in. spółka , która w literaturze gemmologicznej z początku XXI wieku była opisywana jako główne źródło materiału dostępnego na rynku.
Wydobycie ma zwykle postać płytkich odkrywek. Skała jest wybierana koparkami, a następnie sortowana pod kątem obecności kolorowych warstw muszli. Materiał pozyskuje się także ze zbioru powierzchniowego w dolinach rzecznych, ale w ujęciu przemysłowym największe znaczenie miały odkrywki położone nad St. Mary River.
W formacji Bearpaw wyróżnia się kilka poziomów zawierających ammolit. W strefie K materiał jest częsty, lecz zwykle silnie spękany i związany z konkrecjami syderytu; głębiej występuje mniej spękany materiał płytowy, określany w literaturze anglojęzycznej jako sheet ammolite, często związany z pirytem i trudniejszy do pozyskania. Mniejsza liczba spękań i większe, ciągłe pola barw podnoszą wartość takich okazów. Według aktualizacji opublikowanej w 2009 roku przesunięcie wydobycia w głębsze strefy formacji zwiększyło udział materiału płytowego w produkcji ammolitu jubilerskiego.
Obróbka i zastosowanie mały|Biżuteria z ammolitami osadzonymi w złocie
Ammolit jest całkowicie zmineralizowany i w odróżnieniu od opalu nie pęka przez utratę wody, ale jest miękki, cienki i podatny na uszkodzenia mechaniczne. Dlatego duża część materiału jubilerskiego jest przed cięciem stabilizowana bezbarwną żywicą epoksydową lub inną żywicą syntetyczną, która ogranicza dalsze łuszczenie i chroni powierzchnię przed zarysowaniem.
Najcieńsze warstwy ammolitowe są najczęściej montowane jako kamienie kompozytowe. W dubletach kolorowa warstwa jest przyklejona do ciemnego podłoża, np. skały macierzystej, czarnego onyksu lub szkła. W tripletach dodaje się przezroczystą, wypukłą osłonę ze spinelu syntetycznego, korundu syntetycznego, kwarcu lub szkła; osłona poprawia trwałość, a jej kształt może wzmacniać widoczną grę barw.
W jubilerstwie ammolit szlifuje się przeważnie jako nieregularne kaboszony i oprawia w złoto, często z diamentami jako akcentami. Ze względu na kruchość najlepiej nadaje się do wisiorków, kolczyków i brosz; w pierścionkach powinien mieć twardą osłonę, typową dla tripletów. Do czyszczenia zaleca się łagodny roztwór mydła i ciepłej wody, a nie czyszczenie ultradźwiękowe.
Ocena jakości Jakość ammolitu jubilerskiego bywa określana systemami literowymi, np. od AAA lub AA do A−, ale skale te nie są w pełni znormalizowane i mogą różnić się między sprzedawcami. Wycena zależy przede wszystkim od liczby i intensywności barw, zmienności barw przy zmianie kąta obserwacji, jasności iryzacji, ciągłości powierzchni oraz stopnia obróbki i stabilizacji.
Za szczególnie wartościowe uważa się okazy z trzema lub większą liczbą wyraźnych barw podstawowych albo z jednym–dwoma bardzo jasnymi, równomiernymi kolorami. Czerwień i zieleń są częstsze; błękity, fiolety i niektóre odcienie złote lub purpurowe pojawiają się rzadziej. Duże, nieprzerwane pola barw są zwykle cenione wyżej niż powierzchnie silnie popękane, z widoczną matrycą lub obcymi minerałami.
Imitacje i podobne materiały Ammolit rzadko bywa przekonująco imitowany, ale może być mylony z innymi materiałami wykazującymi iryzację. Do podobnych wizualnie kamieni należą labradoryt, niektóre odmiany czarnego opalu i szklane imitacje opalu; odróżnia je m.in. przezroczystość, sposób przesuwania się barw i odmienna struktura powierzchni.
Materiałem pokrewnym gemmologicznie jest lumachella, czyli dekoracyjny kamień ze skamieniałych muszli małży i ślimaków, spotykany m.in. we Włoszech i Austrii. Jej iryzacja jest jednak zwykle fragmentaryczna i słabsza niż w ammolicie, dlatego lumachella służy przede wszystkim jako kamień okładzinowy lub mozaikowy, a nie jako kamień jubilerski.
Najbardziej zwodnicze imitacje mogą wykorzystywać barwioną masę perłową słuchotek, przykrytą przezroczystym syntetycznym kwarcem. Pod powiększeniem takie dublety można rozpoznać po skupieniach barwnika i pęcherzykach powietrza między warstwami, a także po jedwabistym połysku i charakterystycznych, falistych pasmach właściwych muszli słuchotek.
Zobacz też amonity aragonit masa perłowa opal
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Kamienie szlachetne Kategoria:Amonity Kategoria:Jubilerstwo