Socjologia cyfrowa – dział socjologii zajmujący się relacjami między technologiami cyfrowymi a życiem społecznym. Bada społeczne znaczenie internetu, mediów społecznościowych, platform cyfrowych, algorytmów, danych i innych technologii cyfrowych.

Socjologia cyfrowa bada społeczne warunki powstawania i używania technologii cyfrowych oraz ich znaczenie dla relacji społecznych, instytucji, pracy, polityki, kultury, wiedzy i władzy. W tym obszarze technologie cyfrowe są ujmowane jako część procesów społecznych. Ich rozwój, zastosowania i skutki zależą od praktyk i działań użytkowników, instytucji, infrastruktury oraz regulacji.

Dziedzina ta korzysta z dorobku socjologii, nauk o mediach i komunikacji, antropologii, politologii, ekonomii, prawa, filozofii, studiów nad nauką i technologią oraz informatyki. Jej rozwój wiąże się z rosnącym znaczeniem technologii cyfrowych w komunikacji, pracy, edukacji, administracji, gospodarce i kulturze.

Geneza i rozwój Termin socjologia cyfrowa (ang. digital sociology) został użyty w 2009 roku przez Jonathana R. Wynna, co zapoczątkowało powszechne używanie tego terminu i dalsze badania w tym kierunku. Socjologia cyfrowa wywodzi się z wcześniejszych badań nad relacjami między technologią a społeczeństwem. Jej zaplecze stanowią m.in. klasyczne analizy techniki, komunikacji, zmiany społecznej oraz społeczeństwa informacyjnego i sieciowego. Do ważnych autorów tych debat należeli m.in. Karl Marx, William F. Ogburn, , Harold Innis, Marshall McLuhan, Daniel Bell, Alvin i Heidi Tofflerowie, , Manuel Castells oraz Jan van Dijk.

Na rozwój socjologii cyfrowej wpłynęły także studia nad nauką i technologią, w tym społeczna konstrukcja technologii, społeczne kształtowanie technologii, teoria aktora-sieci oraz podejścia socjomaterialne. Nurty te zwracały uwagę na wzajemne powiązania między technologią, instytucjami, praktykami społecznymi i wiedzą.

Jako odrębnie nazywany obszar badawczy socjologia cyfrowa zaczęła rozwijać się szczególnie w drugiej dekadzie XXI wieku. Termin ten był stosowany m.in. w pracach , , Kate Orton-Johnson, Nicka Priora, , , i Neila Selwyna. Autorzy ci wskazywali na potrzebę systematycznego badania roli technologii cyfrowych w życiu społecznym oraz w samej praktyce badań socjologicznych. Pierwsza konferencja naukowa dotycząca socjologii cyfrowej odbyła się w dniach 27-28 lutego 2015 roku w Nowym Jorku.

Zakres badań Socjologia cyfrowa obejmuje badania nad społecznymi warunkami powstawania, stosowania i upowszechniania technologii cyfrowych. Analizuje także ich znaczenie dla relacji społecznych, instytucji, pracy, polityki, kultury i badań naukowych.

Do głównych obszarów badań należą m.in.:

relacje między technologiami cyfrowymi a zmianą społeczną; media cyfrowe, platformy internetowe i komunikacja online; datafikacja, algorytmizacja i sztuczna inteligencja; nierówności cyfrowe, kompetencje cyfrowe i wykluczenie cyfrowe; metody cyfrowe oraz wykorzystanie danych cyfrowych w badaniach społecznych.

Socjologia cyfrowa bywa ujmowana jako subdyscyplina socjologii lub jako perspektywa badawcza stosowana w różnych obszarach badań społecznych.

Datafikacja, algorytmizacja i platformizacja Do ważnych pojęć socjologii cyfrowej należą datafikacja, algorytmizacja i platformizacja.

Datafikacja oznacza przekształcanie różnych aspektów życia społecznego w dane, które mogą być gromadzone, analizowane i wykorzystywane w badaniach, zarządzaniu, podejmowaniu decyzji lub działalności gospodarczej. W socjologii cyfrowej datafikacja jest analizowana m.in. w kontekście władzy, kontroli, zaufania społecznego oraz sposobów przedstawiania jednostek i grup za pomocą danych.

Algorytmizacja polega na wykorzystywaniu algorytmów do porządkowania danych, klasyfikowania informacji, tworzenia rekomendacji oraz wspierania lub automatyzowania decyzji. Socjologia cyfrowa bada algorytmy jako elementy systemów społecznych, organizacyjnych i instytucjonalnych, a nie wyłącznie jako procedury techniczne.

Platformizacja oznacza wzrost znaczenia platform cyfrowych w organizowaniu komunikacji, pracy, konsumpcji, usług publicznych i działalności gospodarczej. Platformy cyfrowe pośredniczą w relacjach między użytkownikami, gromadzą dane i wykorzystują algorytmy do porządkowania treści, usług oraz interakcji. W ujęciu José van Dijck i współautorów platformizacja oznacza rozszerzanie zasad działania platform na kolejne obszary życia społecznego i gospodarczego.

Technologie cyfrowe W socjologii cyfrowej technologie cyfrowe są analizowane jako narzędzia komunikacji i przetwarzania informacji oraz jako elementy relacji społecznych, organizacji i instytucji. Badania obejmują m.in. internet, media społecznościowe, platformy cyfrowe, algorytmy, sztuczną inteligencję, aplikacje mobilne i systemy oparte na danych.

Technologie cyfrowe pośredniczą w komunikacji, pracy, konsumpcji, edukacji i uczestnictwie politycznym. Umożliwiają gromadzenie oraz analizę danych, a także wpływają na sposoby klasyfikowania, oceniania i prezentowania osób, treści oraz działań społecznych.

Metody badań Socjologia cyfrowa korzysta z klasycznych metod socjologicznych oraz metod dostosowanych do badania środowisk cyfrowych. Stosuje się w niej m.in. wywiady, obserwację, etnografię cyfrową, analizę treści, analizę dyskursu, analizę sieci społecznych, metody obliczeniowe, analizę danych cyfrowych oraz badania platform i infrastruktury cyfrowej.

Jednym z zagadnień metodologicznych jest status danych cyfrowych. Dane pochodzące z platform, aplikacji i urządzeń cyfrowych nie są traktowane jako bezpośredni zapis życia społecznego. Powstają w określonych warunkach technicznych, organizacyjnych i ekonomicznych, dlatego wymagają analizy uwzględniającej sposób ich wytwarzania, selekcji i udostępniania.

Relacja do innych obszarów badań Socjologia cyfrowa jest powiązana m.in. z badaniami internetu, studiami nad mediami, studiami nad platformami, krytycznymi studiami nad danymi, studiami nad algorytmami, studiami nad sztuczną inteligencją oraz studiami nad nauką i technologią.

W odróżnieniu od części tych obszarów koncentruje się przede wszystkim na społecznych wymiarach technologii cyfrowych. Analizuje ich związki ze strukturą społeczną, nierównościami, instytucjami, praktykami społecznymi, normami, władzą, wiedzą i zmianą społeczną.

Socjologia cyfrowa w Polsce W Polsce socjologia cyfrowa rozwijała się na gruncie wcześniejszych badań nad internetem, nowymi mediami, społeczeństwem informacyjnym, nierównościami cyfrowymi, humanistyką cyfrową oraz społecznymi konsekwencjami cyfryzacji.

Do przejawów instytucjonalizacji tego obszaru należą m.in. powołanie Sekcji Socjologii Cyfrowej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego w 2022 roku oraz uruchomienie na Uniwersytecie Warszawskim studiów drugiego stopnia pod nazwą „Socjologia cyfrowa”. Na Wydziale Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego działa także Katedra Socjologii Cyfrowej.

Polskie badania powiązane z socjologią cyfrową obejmują m.in. analizy internetu i nowych mediów, cyfrowych nierówności, kompetencji cyfrowych, metod cyfrowych, datafikacji, algorytmizacji, pracy platformowej, cyfryzacji administracji publicznej oraz społecznych konsekwencji sztucznej inteligencji. W 2025 roku czasopismo „Studia Socjologiczne” opublikowało numer specjalny poświęcony socjologii cyfrowej.

Wśród polskich badaczek i badaczy zajmujących się socjologią cyfrową lub obszarami z nią powiązanymi wymienia się m.in. Renatę Włoch, Dariusza Jemielniaka, Magdalenę Szpunar, Dominika Batorskiego, Annę Turner, Seweryna Rudnickiego, Martę Kołodziejską, Maję Sawicką, Kamila Filipka, Dominikę Polkowską, Bartosza Mikę, Adama Mrozowickiego, Karolinę Sztandar-Sztanderską, Mariannę Zieleńską, Dariusza Brzezińskiego, Bartosza Ślosarskiego. Ich prace dotyczą m.in. internetu i nowych mediów, cyfrowych nierówności, metod cyfrowych, datafikacji, algorytmizacji, platformizacji, pracy platformowej, sztucznej inteligencji oraz społecznych konsekwencji cyfryzacji.

Zobacz też socjologia internetu studia nad nauką i technologią kapitalizm nadzoru

Przypisy

Kategoria:Dyscypliny socjologii