Historia jazzu obejmuje dzieje gatunku muzycznego, który ukształtował się na przełomie XIX i XX wieku w środowisku afroamerykańskim Stanów Zjednoczonych, przede wszystkim w Nowym Orleanie, a następnie rozwinął się w jedną z najważniejszych tradycji muzycznych świata. Powstały z połączenia elementów i jazz przeszedł drogę od muzyki tanecznej i rozrywkowej do muzyki artystycznej, koncertowej, nawiązującej do zróżnicowanej sztuki obejmującej zarówno style tradycyjne, jak i nowoczesne oraz awangardowe. W jego rozwoju szczególną rolę odegrały nurty, takie jak jazz nowoorleański, dixieland, swing, bebop, cool jazz, hard bop, jazz modalny, free jazz i fusion. Jazz od początku XX wieku rozprzestrzenił się z USA na wszystkie kontynenty, wywierając znaczący wpływ na muzykę popularną, artystyczną i filmową oraz stając się ważnym elementem kultury współczesnej.
Geneza jazzu i narodziny nowego gatunku (ok. 1890–1920) thumb|Orkiestra Buddy’ego Boldena, jednego z najważniejszych pionierów jazzu Jazz narodził się na południu Stanów Zjednoczonych pod koniec XIX wieku jako rezultat długotrwałego przenikania się tradycji muzycznych pochodzenia afrykańskiego i europejskiego. W jego powstaniu uczestniczyły różnorodne formy muzyki afroamerykańskiej, przede wszystkim blues, spirituals, pieśni pracy, oraz tradycje taneczne i rozrywkowe rozwijane przez czarnoskórą ludność USA. Istotną rolę odegrały również europejskie wzorce harmoniczne, muzyka marszowa, taneczna i , które były obecne w życiu muzycznym amerykańskich miast XIX wieku. Wśród gatunków, które wywarły szczególny wpływ na kształtowanie się jazzu, wymienia się ragtime, marsze, walce, polki, kadryle oraz popularne pieśni rozpowszechniane przez wydawnictwa nutowe i teatr muzyczny. Muzycy afroamerykańscy stopniowo przekształcali ten repertuar, nadając mu bardziej swobodny rytm, wzbogacając go o synkopy, improwizowane ozdobniki i charakterystyczne intonacje wywodzące się z bluesa.
Za główne miejsce narodzin jazzu uznaje się Nowy Orlean w stanie Luizjana. Miasto to stanowiło wyjątkowe środowisko kulturowe, w którym spotykały się wpływy afroamerykańskie, karaibskie, francuskie, hiszpańskie i angloamerykańskie. Ważną część jego mieszkańców stanowili Kreole, wywodzący się z rodzin o mieszanym pochodzeniu afrykańskim i europejskim, którzy często posiadali wykształcenie muzyczne i znajomość europejskiej notacji muzycznej. Znaczenie Nowego Orleanu wynikało nie tylko z jego położenia jako ważnego portu handlowego, lecz także z niezwykłej różnorodności społecznej i etnicznej. Do miasta napływali mieszkańcy Luizjany, Missisipi i innych południowych stanów, a wraz z nimi różne tradycje muzyczne. W rezultacie powstało środowisko sprzyjające wymianie repertuaru, technik wykonawczych i sposobów improwizacji. Wśród najważniejszych miejsc wykonywania muzyki znajdowały się sale taneczne, kawiarnie, teatry, bary, kluby i przestrzeń publiczna, zwłaszcza podczas parad ulicznych i uroczystości okolicznościowych. Szczególne znaczenie miały orkiestry dęte towarzyszące pochodom, piknikom, zabawom i pogrzebom. To właśnie w takich zespołach kształtowały się późniejsze cechy jazzu: improwizacja, synkopowana rytmika i współdziałanie kilku niezależnych głosów melodycznych.
Wczesny jazz nie powstał jako nagłe odkrycie jednego muzyka ani jednego zespołu. Był raczej rezultatem wieloletniego procesu, podczas którego wykonawcy stopniowo odchodzili od wiernego odtwarzania zapisanego repertuaru na rzecz jego twórczego przekształcania. Coraz większego znaczenia nabierały improwizowane warianty melodii, kontrmelodie, przesunięcia rytmiczne i charakterystyczne dla bluesa obniżenia niektórych stopni skali, określane później mianem blue notes.
Jedną z najważniejszych postaci tego okresu był kornecista Buddy Bolden. Choć nie pozostawił po sobie nagrań, już współcześni uznawali go za jednego z pionierów nowego stylu muzycznego rozwijającego się w Nowym Orleanie. Jego działalność przypadała prawdopodobnie na lata dziewięćdziesiąte XIX wieku i pierwsze lata XX stulecia. Do grona ważnych muzyków należeli również Lorenzo Tio „Senior”, Papa Celestin i Manuel Perez. W kształtowaniu się jazzu uczestniczyły różne środowiska muzyczne Nowego Orleanu, m.in. afroamerykańskie i kreolskie, a na miejscową praktykę wykonawczą oddziaływały także kontakty miasta z Karaibami. Znaczący wpływ na rozwój nowej muzyki wywarły rytmy pochodzące z Karaibów i Ameryki Łacińskiej. Jelly Roll Morton w późniejszych latach określał ten element mianem , czyli „hiszpańskiego zabarwienia”. Charakterystyczne wzory rytmiczne habanery, tresillo i cinquillo były obecne w muzyce Nowego Orleanu jeszcze przed wykrystalizowaniem się jazzu jako odrębnego gatunku. Szczególną rolę w historii jazzu odegrał Jelly Roll Morton, pianista, kompozytor i lider zespołów, który należał do pierwszych muzyków świadomie porządkujących materiał muzyczny nowego stylu. Łączył elementy improwizacji z bardziej rozbudowanym myśleniem kompozytorskim, dzięki czemu stał się jednym z najważniejszych ogniw łączących tradycję nowoorleańską z późniejszym rozwojem jazzu.
W pierwszych latach XX wieku zaczęły powstawać niewielkie zespoły taneczne wykorzystujące instrumenty dęte blaszane, klarnety, fortepian i perkusję. Typowy skład obejmował kornet lub trąbkę, puzon, klarnet i sekcję rytmiczną złożoną z fortepianu, instrumentu basowego i perkusji. W takim środowisku ukształtowała się praktyka zbiorowej improwizacji, w której poszczególne instrumenty równocześnie prowadziły odmienne linie melodyczne. Do muzyków reprezentujących tę tradycję należeli Joe King Oliver, Kid Ory i Sidney Bechet. Każdy z nich odegrał ważną rolę w utrwaleniu charakterystycznego brzmienia jazzu nowoorleańskiego. W tym samym czasie rozwijał się również Louis Armstrong, początkowo związany z zespołami nowoorleańskimi i orkiestrą Kinga Olivera. Choć jego największe osiągnięcia przypadły na lata dwudzieste, to już przed I wojną światową należał do młodego pokolenia muzyków przejmujących i rozwijających tradycję swoich poprzedników. thumb|upright=0.7|left|Etykieta płyty z nagraniem „Livery Stable Blues” dokonanym przez Original Dixieland Jass Band w , 1917 Nowa muzyka przez długi czas funkcjonowała pod różnymi nazwami, takimi jak „ragtime”, „hot music” czy „jass”. Sam termin „jazz” zaczął upowszechniać się dopiero w drugiej dekadzie XX wieku. Początkowo występował w różnych wariantach pisowni i nie zawsze odnosił się wyłącznie do muzyki. Dopiero około lat 1915–1917 zaczął być powszechnie używany jako określenie nowego stylu muzycznego.
Przełomowym wydarzeniem było pojawienie się pierwszych nagrań jazzowych. Original Dixieland Jass Band w 1917 roku dokonał rejestracji płytowych, które przyczyniły się do rozpowszechnienia nowego gatunku w całych Stanach Zjednoczonych i poza ich granicami. Działalność nagraniową wkrótce rozpoczęły także inne zespoły, między innymi New Orleans Rhythm Kings.
Jazz w okresie poprzedzającym lata dwudzieste pozostawał jeszcze przede wszystkim muzyką taneczną i rozrywkową. Wykonywano go w klubach, restauracjach, salach tanecznych i teatrach, a jego podstawową funkcją było towarzyszenie zabawie. Jednocześnie rozwijały się już cechy, które miały zadecydować o jego późniejszej wyjątkowości: improwizacja, indywidualny styl wykonawczy, swoboda rytmiczna i twórcze przekształcanie materiału muzycznego.
Jazz około roku 1920 był już rozpoznawalnym zjawiskiem artystycznym obecnym nie tylko w Nowym Orleanie, lecz także w Chicago, Nowym Jorku i innych amerykańskich miastach. Zakończył się w ten sposób okres jego formowania, a rozpoczęła epoka gwałtownego rozwoju i międzynarodowej ekspansji, która uczyniła go jedną z najważniejszych form muzyki XX wieku.
Era jazzu klasycznego i swingu (ok. 1920–1945) thumb|Duke Ellington dyrygujący swoją orkiestrą, 1936. Orkiestry big-bandowe należały do najważniejszych zespołów ery swingu Lata dwudzieste i pierwsza połowa lat czterdziestych XX wieku były okresem, w którym jazz przekształcił się z regionalnej muzyki afroamerykańskiej w zjawisko o zasięgu ogólnokrajowym, a następnie międzynarodowym. W tym czasie ukształtowały się podstawowe style jazzu klasycznego, rozwinęła się sztuka improwizacji solowej, powstały wielkie orkiestry jazzowe, a sam jazz osiągnął niespotykaną wcześniej popularność.
Chicago i pierwsza ekspansja jazzu Wielu muzyków z Nowego Orleanu po I wojnie światowej przeniosło się do północnych miast Stanów Zjednoczonych, przede wszystkim do Chicago. Migracje te były częścią szerszego procesu przemieszczania się ludności afroamerykańskiej z południa kraju do rozwijających się ośrodków przemysłowych północy. Chicago stało się w latach dwudziestych jednym z najważniejszych centrów życia jazzowego, działali w nim między innymi Joe King Oliver, Louis Armstrong i Jelly Roll Morton. Szczególne znaczenie miały nagrania zespołu King Oliver's Creole Jazz Band, które należą do najważniejszych dokumentów wczesnego jazzu nowoorleańskiego. W nagraniach tych można usłyszeć charakterystyczną dla jazzu klasycznego równowagę pomiędzy improwizacją zbiorową a coraz większą rolą indywidualnych solistów. Uznanie zdobyły partie Louisa Armstronga, który już wówczas wyróżniał się niezwykłą swobodą rytmiczną i wyobraźnią improwizatorską.
W tym samym czasie rozwijał się tzw. styl chicagowski, związany zarówno z muzykami afroamerykańskimi, jak i białymi wykonawcami zainteresowanymi nową muzyką. Do ważnych przedstawicieli tego środowiska należeli Bix Beiderbecke, Frankie Trumbauer, Adrian Rollini, Muggsy Spanier, Jimmy McPartland, Bud Freeman, Pee Wee Russell i Red Nichols. Znaczenie zdobyły także zespoły Wolverines, Austin High School Gang i New Orleans Rhythm Kings, które przyczyniły się do rozpowszechnienia jazzu wśród białej publiczności i do rozwoju bardziej indywidualnego stylu improwizacji.
Louis Armstrong i narodziny nowoczesnego solisty thumb|Louis Armstrong, 1953 Najważniejszą postacią jazzu lat dwudziestych stał się Louis Armstrong, którego działalność wyznaczyła nowy kierunek rozwoju jazzu, przesuwając punkt ciężkości z improwizacji zbiorowej ku improwizacji solowej. Nagrania zespołów Hot Five i Hot Seven należą do najważniejszych osiągnięć muzyki jazzowej tego okresu. Armstrong rozwinął nowy sposób budowania improwizacji oparty na logicznym rozwijaniu motywów, swobodzie rytmicznej i indywidualnym kształtowaniu frazy. Jego wpływ objął nie tylko trębaczy, lecz praktycznie wszystkich późniejszych muzyków jazzowych. Równie ważny okazał się jego wkład w rozwój jazzu wokalnego, zwłaszcza popularyzacja śpiewu scatem.
Harlem i narodziny jazzu orkiestrowego Równolegle do rozwoju sceny chicagowskiej coraz większego znaczenia nabierał Nowy Jork. Szczególną rolę odegrała dzielnica Harlem, będąca centrum afroamerykańskiego życia kulturalnego. Jedną z najważniejszych postaci tego środowiska był Fletcher Henderson. Jego orkiestra stworzyła wiele rozwiązań aranżacyjnych, które później stały się fundamentem stylu swingowego. Znaczącą rolę odegrał także Don Redman, który rozwijał nowoczesne techniki instrumentacji i organizacji materiału muzycznego w dużych zespołach. W orkiestrze Hendersona występowali między innymi Louis Armstrong i Coleman Hawkins. Coleman Hawkins stał się jednym z pierwszych wielkich solistów saksofonowych w historii jazzu. Jego styl gry przyczynił się do uznania saksofonu za jeden z najważniejszych instrumentów jazzowych.
Duke Ellington i artystyczne ambicje jazzu thumb|upright=0.7|Duke Ellington (z prawej) i Django Reinhardt, Nowy Jork 1946