Pan Wesołowski i jego kij

Pan Wesołowski i jego kij – opowiadanie fantastyczne Bolesława Prusa z 1887 roku.

Utwór, utrzymany w konwencji humorystycznej i groteskowej, opowiada o warszawskim ziemianinie Ludwiku Wesołowskim, którego życie zostaje wywrócone do góry nogami po zakupie tajemniczej laski nieustannie sprowadzającej na niego kolejne nieszczęścia.

Należy do grupy fantastycznych utworów Prusa i był interpretowany zarówno jako satyra na środowisko zamożnego mieszczaństwa, jak i studium roli przedmiotów oraz ludzkich pragnień.

Historia Nowela ukazała się po raz pierwszy w drugiej połowie kwietnia 1887 roku na łamach „Kuriera Warszawskiego”. Był to jeden z ostatnich utworów opublikowanych przez Prusa w tym dzienniku przed jego przejściem do redakcji „Kuriera Codziennego” w maju 1887 roku.

Był przedrukowany m.in. w tomie III Drobiazgi Pism Bolesława Prusa (1891) i w pismach zebranych autora w latach późniejszychTeresa Tyszkiewicz, Bolesław Prus, w: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom III: Mia–R (koordynacja całości Roman Loth), Warszawa 2002, s. 301. Jedna z późniejszych edycji została częściowo ocenzurowana. Był tłumaczony na j. rosyjski.

Fabuła Narrator otrzymuje obszerny list od Ludwika Wesołowskiego, który prosi o zamieszczenie ogłoszenia dotyczącego zagubionego parasola. Zamiast od razu wyjaśnić okoliczności jego utraty, autor listu przedstawia długą historię swojego życia oraz niezwykłych przygód związanych z laską zakończoną rzeźbioną głową Murzyna.

Wesołowski, zamożny i dobroduszny warszawski ziemianin pozostający pod silnym wpływem swojej żony Ewy, kupuje ozdobną laskę, która od początku wydaje się obdarzona tajemniczym wpływem na jego losy. Od tego momentu bohater zostaje uwikłany w serię coraz bardziej nieprawdopodobnych wydarzeń: przypadkowo bije kijem znajomego lokaja, nieudanie próbuje zdobyć stanowisko w Towarzystwie Wzajemnego Kredytu, wdaje się w pojedynek z pułkownikiem Steinbergiem, a także popada w kolejne nieporozumienia małżeńskie. Laska wielokrotnie ginie i w niewytłumaczalny sposób powraca do właściciela, za każdym razem stając się przyczyną nowych komplikacji.

Przekonany, że kij jest w jakiś sposób „zaczarowany”, Wesołowski przypisuje mu odpowiedzialność za wszystkie swoje nieszczęścia. Gdy pewnego razu próbując porzucić przeklętą laskę zamiast tego gubi drogi, pamiątkowy parasol – prezent od żony symbolizujący ich „pojednanie” po poprzednich awanturach, największą troską staje się dla niego odzyskanie właśnie parasola i ukrycie całej sprawy przed żoną. List kończy się prośbą do narratora o opublikowanie anonimu (bez podawania jego nazwiska, żeby żona się nie dowiedziała o całej sprawie) oferującego wysoką nagrodę za zgubę. Dowiedziawszy się o całej historii, pułkownik Steinberg stroi żarty z Wesołowskiego, a historię kwituje żartobliwą uwagą, że całą tę wielostronicową opowieść można było zastąpić dwuwierszowym ogłoszeniem, co obrażony Wesołowski nazywa grubiańskim zachowaniem.

Analiza Utwór zaliczany jest do serii utworów o tematyce fantastycznej PrusaG. Filip, Fantastyczne przypowieści i humoreski Bolesława Prusa, [w:] Bolesław Prus. Twórczość i recepcja. Materiały z sesji naukowej poświęconej twórczości Bolesława Prusa, Lublin–Nałęczów 24–25 kwietnia 1987, red. S. Fit i E. Łoch, Lublin 1993, s. 144–145.. Jest opisywany jako opowiadanie, a także nowela. Stanisław Dzikowski nazwał je groteską, a Jan Zygmunt Jakubowski humoreską.

W 1902 roku utwór został omówiony we francuskim eseju poświęconym twórczości Prusa (autorstwa Ch. Chéreta), opublikowanym w czasopiśmie „La Revue”, gdzie posłużył jako jeden z głównych przykładów humorystycznej prozy pisarza. Francuski krytyk uznał humor Prusa za podobny do humoru Charlesa Dickensa.

Jakubowski zaliczył utwór do słabszych utworów Prusa, krytykując jego ton i poziom i porównując go do jego wczesnej twórczości. Podobnie nie doceniła go Janina Kulczycka-Saloni.

Utwór wykorzystuje konstrukcję opowieści ramowej. Główna fabuła została przedstawiona jako list skierowany do redakcji gazety z prośbą o opublikowanie ogłoszenia, co nawiązuje do stosowanego przez Prusa w jego publicystyce zabiegu stylizacji na autentyczną korespondencję czytelników.

Dzikowski zwrócił uwagę na podobieństwo konstrukcji fabularnej utworu do tradycyjnej opowieści ludowej z Bliskiego Wschodu „Pantofle Abu Kasima” (zob. ). Podobnie jak Wesołowski, arabski kupiec Abu Kasim posiada parę starych, zniszczonych pantofli, których próbuje się ich pozbyć, ale za każdym razem próba pozbycia się pantofli prowadzi do jeszcze większych kłopotów. Dzikowski zauważa, że nie wiadomo, czy Prus znał ten utwór, i się na nim wzorował, czy podobieństwo jest dziełem przypadku.

Centralnym elementem utworu jest tytułowa laska, która pełni rolę znacznie wykraczającą poza zwykły rekwizyt fabularny. Cezary Zalewski interpretuje ją jako antropomorfizowany przedmiot stający się substytutem osoby i wpływający na zachowanie oraz pragnienia głównego bohatera. Zalewski wskazuje tu na obecność motywu „świata na opak”, przejawiającego się m.in. odwróceniem relacji między człowiekiem a przedmiotem. W jego interpretacji laska przejmuje cechy sprawczego bohatera, podczas gdy jej właściciel staje się postacią bierną i podatną na wpływy. Zalewski interpretuje ją także jako odwrócony kolonialny fetysz, ironiczne odwrócenie kolonialnego stereotypu (Murzyn, któremu podporządkowuje się biały człowiek).

Zalewski interpretuje opowiadanie jako satyrę na warstwy wyższe i ich styl życia. Jego zdaniem fantastyczne elementy służą przede wszystkim ukazaniu mechanizmów społecznych oraz ośmieszeniu znudzenia i próżności zamożnego mieszczaństwa. Zalewski wysuwa też hipotezę, że Wesołowski jest alter ego zmarłego kilka miesięcy przed powstaniem opowiadania Wacława Szymanowskiego, który był mentorem i długoletnim redaktorem naczelnym Prusa, a utwór był formą pożegnania się pisarzem z „Kurierem Warszawskim”, gdzie dotychczas publikował wiele ze swoich dzieł.

Adaptacje Utwór doczekał się adaptacji radiowej w 1949 roku.

Przypisy

Linki zewnętrzne Pan Wesołowski i jego kij w Wolnych Lekturach wydanie z 1946, Polona

Kategoria:Polskie opowiadania fantastyczne Kategoria:Twórczość Bolesława Prusa Kategoria:Utwory literackie z 1887 Kategoria:Nowele, których akcja toczy się w Polsce