Nowy Rok – nowela z elementami fantastycznymi Bolesława Prusa z 1880 roku, o strukturze częsciowo podobnej do felietonu.
Utwór rozpoczyna się komentarzem narratora dotyczącym zwyczaju składania życzeń noworocznych i odwołaniem do koncepcji Juliana Ochorowicza o „zjawiskach szczątkowych”. Jego główną część stanowi alegoryczna przypowieść o legendarnym bogaczu Ofirze, autorskiej postaci Prusa, której imię nawiązuje do biblijnej krainy słynącej z bogactwa.
Historia Utwór został opublikowany po raz pierwszy w „Kurierze Warszawskim” nr 2 z 3 stycznia 1880 rokuG. Filip, Fantastyczne przypowieści i humoreski Bolesława Prusa, [w:] Bolesław Prus. Twórczość i recepcja. Materiały z sesji naukowej poświęconej twórczości Bolesława Prusa, Lublin–Nałęczów 24–25 kwietnia 1987, red. S. Fit i E. Łoch, Lublin 1993, s. 144–145.. Był przedrukowany m.in. w Szkicach i obrazkach (1885) i w pismach zebranych autora w latach późniejszychTeresa Tyszkiewicz, Bolesław Prus, w: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom III: Mia–R (koordynacja całości Roman Loth), Warszawa 2002, s. 301..
Nowelę przetłumaczono m.in. na język bułgarski, esperanto i rosyjski.
Fabuła Utwór rozpoczyna się satyrycznym komentarzem narratora na temat zwyczaju składania życzeń noworocznych, przedstawionego jako bezrefleksyjny obyczaj pozbawiony dawnego znaczenia. Narrator, odwołując się do koncepcji Juliana Ochorowicza o „zjawiskach szczątkowych”, dowodzi, że wiele współczesnych zwyczajów utraciło swój pierwotny sens, podobnie jak noworoczne wizyty i życzenia, które stały się jedynie pustym rytuałem.
Dla wyjaśnienia genezy tego obyczaju narrator przytacza przypowieść o Ofirze – legendarnym bogaczu żyjącym w czasach, gdy ludzie mogli jeszcze oglądać Boga oraz wagi mierzące wartość ich uczynków. Ofir, zgromadziwszy ogromny majątek kosztem wyzysku tysięcy niewolników, dostrzega we śnie, że ciężar jego doczesnych bogactw niemal przeważa szalę dobra i zagraża boskiemu porządkowi świata. Przerażony postanawia oddać cały roczny dochód swoim niewolnikom, uwolnić ich od najcięższych cierpień i obdarzyć darami.
Gest ten wywołuje powszechną radość i szczere błogosławieństwa wyzwolonych ludzi, dzięki czemu równowaga na wadze Ofira zostaje przywrócona. Bóg zwraca na niego uwagę i przyjmuje jego odmienioną duszę do zbawienia. Na pamiątkę tego wydarzenia potomkowie Ofira zaczynają corocznie obdarowywać poddanych po zakończeniu zbiorów, lecz z upływem wieków pierwotny sens tego zwyczaju zanika. W czasach współczesnych pozostała jedynie zewnętrzna forma życzeń noworocznych i gratyfikacji, pozbawiona szczerości oraz duchowego znaczenia.
Analiza Utwór jest zwykle określany przez badaczy jako nowela; niekiedy też jako opowiadanie. Tadeusz Budrewicz porównał go do felietonu.
„Nowy Rok” powstał w okresie, który badacze uznają za etap wykształcenia dojrzałej poetyki nowelistycznej Prusa, poprzedzający jego największe powieści. Według Janiny Szczęśniak „Nowy Rok” należy do nowelistyki z lat 1880–1885, w której Prus wypracował dojrzałą poetykę krótkich form narracyjnych, opartą na oszczędności kompozycji i dążeniu do jedności efektu.
Utwór zaliczany jest do grupy fantastycznych utworów Bolesława Prusa. Według Stanisława Fity „Nowy Rok” należy do drugiego, równoległego wobec realistycznej prozy nurtu twórczości Prusa, obejmującego fantastyczne obrazki, alegorie filozoficzne i legendy, za pomocą których pisarz podejmował podstawowe pytania moralne i religijne. Według Fity pod maską fantastycznej fabuły pisarz przedstawiał podstawowe prawdy moralne, których nie sposób było wyrazić w realistycznej narracji. „Nowy Rok” stanowi przykład takiej alegorycznej przypowieści. Centralnym symbolem opowiadania są „wagi Ofira”, które – zdaniem Fity – ilustrują prawdę o większej wartości dóbr wiecznych niż bogactwa i doczesnego powodzenia. Fantastyczna opowieść pełni tym samym funkcję moralitetu, ukazującego wyższość wartości duchowych nad materialnymi.
Według Feliksa Araszkiewicza utwór przedstawia religijność przede wszystkim jako „kulturę sumienia”. Przemiana Ofira dokonuje się dzięki konfrontacji z własnym sumieniem i uświadomieniu sobie skutków moralnych wcześniejszego życia. Araszkiewicz interpretuje „wagi Ofira” jako symbol moralnej samooceny, prowadzącej bohatera do wewnętrznej przemiany. Zdaniem Araszkiewicza utwór krytykuje podporządkowanie życia pogoni za dobrami materialnymi, ukazując je jako przeszkodę w rozwoju moralnym człowieka. Araszkiewicz zwraca uwagę, że przesłanie utworu podsumowuje końcowa przestroga narratora: Siejcie na ziemi, co wam lepiej do smaku przypada, pamiętając o przyszłych zbiorach….
Zobacz też Ofir, miejsce opisane w Biblii Przypowieść o bogaczu i Łazarzu
Przypisy
Kategoria:Twórczość Bolesława Prusa Kategoria:Polskie nowele Kategoria:Utwory literackie z 1880 Kategoria:Polskie utwory fantastyczne