Pałac Jerzmanowskich – zabytkowy pałac w Krakowie, znajdujący się w dzielnicy XII Bieżanów-Prokocim przy ul. Górników 27, w parku im. Anny i Erazma Jerzmanowskich, w Prokocimiu.

Historia Rezydencja Wodzickich Pod koniec XVIII wieku na terenie wsi Prokocim powstała rezydencja w stylu klasycystycznym, wzniesiona przez Eliasza Wodzickiego z myślą o jego małżonce. Kolejny etap rozwoju posiadłości przypadł na początek XIX stulecia, kiedy to potomek fundatora, Józef, zainicjował urządzenie otaczającego terenu zielonego. W tym okresie wyznaczono ścieżki spacerowe oraz stworzono drogę dojazdową obramowaną drzewami lipowymi, uzupełniając drzewostan o okazy dębów, jesionów oraz buków, które w kolejnych dekadach wzbogacano o nowe nasadzenia.

Rezydencja Grodzickiego Pod koniec XIX wieku dobra przeszły w ręce Józefa Grodzickiego. Nowy gospodarz zdecydował o modernizacji gmachu, powierzając to zadanie krakowskiemu projektantowi Karolowi Knausowi. W wyniku przeprowadzonych prac budowlanych budynek powiększono, nadając mu detale nawiązujące do baroku oraz montując nad głównym wejściem konstrukcję ochronną wykonaną z połączenia metalu i szkła.

Rezydencja Jerzmanowskich 25 czerwca 1895 roku pałac zmienił właściciela, gdy Grodzicki zbył go za kwotę 150 tysięcy koron. Nabywcą budynku był Erazm Jerzmanowski, szlachcic pieczętujący się herbem Dołęga. Okres zarządzania majątkiem przez niego przyniósł całkowitą metamorfozę i rozkwit rezydencji oraz otaczających ją terenów zielonych. Przed frontem budynku powstał dziedziniec z podjazdem, którego punktem stał się wodotrysk, zasilany przez wieżę ciśnień. Przeobrażeniu uległ również układ hydrologiczny zespołu parkowego – wytyczono nowe koryto dla potoku Młynówka, który zasilał dekoracyjne oczka wodne. Poniżej znajdował się również zbiornik wodny, wykorzystywany m.in. do rekreacyjnych rejsów łodziami. Krajobraz wzbogaciły liczne elementy małej architektury, w tym rzeźby i przejścia mostowe. Działania objęły również modernizację rezydencji, która objęła wyposażenie wnętrz w systemy infrastruktury technicznej, w tym sieć elektryczną, ogrzewanie centralne oraz instalację wodno-kanalizacyjną.

Zmiany objęły także wnętrza gmachu, gdzie dotychczasowe pomieszczenie balowe z czasów rodziny Wodzickich zaadaptowano na prywatną pracownię nowego właściciela, pełniącą jednocześnie funkcję izby pamięci poświęconej wybitnym rodakom oraz historii rodu Jerzmanowskich. Przedsiębiorca zainicjował ponadto budowę obiektów gospodarczych, w tym luksusowej stajni dla koni, której mury współcześnie służą jako świątynia zakonu augustianów.

Własność augustianów i konfiskaty 7 lutego 1909 roku w pałacu zmarł Jerzmanowski, a w 1910 roku nowa właścicielka kompleksu, Anna Jerzmanowska (żona Erazma), zbyła te dobra na rzecz augustianów za kwotę 550 tysięcy koron. Lokalny przeor ksiądz Grzegorz Uth osobiście koordynował proces decyzyjny i finansowy. Aby sfinalizować zakup, uzyskał on od władz zakonnych w Rzymie zgodę na sprzedaż działek należących do krakowskiego klasztoru na Kazimierzu. Brakującą część kapitału, której nie pokryły środki z transakcji nieruchomościami, duchowny uzupełnił kredytem bankowym, po czym objął funkcję zarządcy nabytego terenu.

Od 1911 do 1914 roku, wnętrza pałacu służyły celom edukacyjnym. Mieściła się tam wówczas męska placówka oświatowa stopnia średniego, funkcjonująca pod oficjalnym szyldem „Nowa szkoła”. W skład jej kadry nauczycielskiej wchodził między innymi Stanisław Pigoń.

W okresie I wojny światowej pałac został zaadaptowany na potrzeby wojskowe i zaczął służyć jako kwatera austriackiego dowództwa zarządzającego obroną Twierdzy Kraków.

Podczas okupacji hitlerowskiej pałac Jerzmanowskich został przejęty przez Niemców i w 1942 roku zaadaptowano go na siedzibę sztabu generalnego Baudienstu, na której czele stał generał Henkel. Zarówno sam budynek rezydencji, jak i przylegające do niego tereny zielone objęto w tym okresie wzmożoną ochroną.

Rok 1950 przyniósł zmiany w statusie prawnym i przeznaczeniu prokocimskiego pałacu. Władze podjęły decyzję o likwidacji struktur augustianów na terenie kraju. Równolegle zmieniono funkcję samej rezydencji. W murach dawnego pałacu utworzono państwowy dom dziecka, który zakończył swoją działalność w 2003 roku. W 1983 roku pałac wraz z otaczającym go parkiem został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych. W 1993 roku augustianie odzyskali prawo do utraconego wcześniej mienia. Po zakończeniu działalności przez funkcjonującą tam dotychczas placówkę opiekuńczą, sam budynek pałacowy został oficjalnie zaadaptowany na nową siedzibę domu zakonnego.

W 2009 roku miało miejsce ukończenie prac nad renowacją zewnętrznych ścian pałacu Jerzmanowskich. W kolejnych etapach działania konserwatorskie przeniosły się do wnętrz gmachu, gdzie odnowie poddano historyczne pomieszczenia.

Architektura

Pałac powstał po części na fundamentach wcześniejszego dworu. Zaprojektował go być może Piotr Aigner, dzisiejszy wygląd to wynik przebudowy według projektu Karola Knausa. Rezydencję wyróżnia narożny kolisty ryzalit, który wieńczy kopuła. W ryzalicie znajduje się salon kominkowy i sala balowa. Wejście przesłonięte półkolistym szklano-żeliwnym daszkiemwieńczy neobarokowy szczyt.

Od wschodu przy pałacu znajdowała się oranżeria. Dawny budynek bramny został przekształcony w rządcówkę, tj. siedzibę oraz mieszkania dla zarządu dóbr.

Galeria

Przypisy

Kategoria:Pałace w Krakowie Kategoria:Zabytki nieruchome w Krakowie Kategoria:Dzielnica XII Bieżanów-Prokocim Kategoria:Jerzmanowscy herbu Dołęga