mały|Cylindryczny stereotyp do maszyn rotacyjnych Stereotypia (z gr. stereos – wypukły, stały, typos – odbitka, obraz, płyta) – proces wykonywania , tj. kopii form drukarskich w technice druku wypukłego, stosowany głównie w XIX i XX wieku.
Historia mały|Stereotypownia w 1900 roku Próby wykonywania odlewów z form drukarskich prowadzono w XVI wieku, wcześniej w 1483 roku w Ulm wykonano matryce gipsowe do reprodukcji drzeworytów w książce pt. Der Seele Wurzgarten Konrada Dinkmuta. Pierwsze matryce wykonywano ręcznie, udokumentowanym przykładem jest druk Baierischer Landtaflen P. Apiana w 1563 roku. W książce pt. Szkoła sztuk i rzemiosł wydanej w 1703 roku w Norymberdze zamieszczono sposób na odlewanie płyt identyczny z późniejszą stereotypią. , złotnik z Edynburga jako pierwszy w 1729 roku skutecznie odlewał matryce poprzez uzyskiwanie ich z form drukarskich odciskanych w gipsie i po osuszeniu zalewanych ciekłym stopem drukarskim. Próbowano także uzyskiwać formy z mosiężnych i miedzianych matryc, obie metody były jednak trudne i nie stosowano ich na szerszą skalę, a matryce gipsowe nadawały się tylko do wykonania jednego odlewu. Metodę Geda przejął , który odlewał matryce z ołowiu i to on nazwał ten sposób stereotypią. Za wynalazców stereotypii uważani byli także m.in. Van der May i Jan Müller z Leyden (1700–1716), Valeyre z Paryża (1735), Aleksander Tillod i Foulis z Glasgow (około 1775) oraz F.J. Józef Hoffman z Sélestat. Rozwiązanie Didota ulepszył Charles Stanhope około 1800 lub 1804 roku. Jego metoda była wykorzystywana m.in. do zadrukowywania tkanin, zwłaszcza perkalu. Lyoński zecer Claude Genoux opatentował matrycę stereotypową ze sklejonych klajstrem z kredą bibułek oraz kartonu w 1829 roku i był to moment przełomowy dla stereotypii, jednak jego wynalazek nie przyjął się od razu. Danté wynalazł w Paryżu aparat do odlewania stereotypów w 1830 roku, zbliżony do później stosowanych rozwiązań. Rosjanin B.I. Jacobi wynalazł osadzanie metali na matrycach za pomocą elektrolizy, opublikował informacje o swojej metodzie w grudniu 1838 roku. Kluczową zmianą okazało się zastosowanie papieru do wytwarzania matryc, eksperymentował z tym m.in. drukarz A. Isermann. Od niego tę metodę podpatrzył człowiek, który podawał się za przedstawiciela odlewni czcionek i jego staraniem otwarto pierwszą wielkoskalową stereotypownię w Londynie na potrzeby „The Times”. Kartonowe matryce były stosowane od 1882 roku, w tymże roku pojawiły się matryce mokre, produkowane fabrycznie. Po kilkunastu latach od ich wprowadzenia stereotyper Szymański opatentował w Niemczech jako pierwszy tzw. suche matryce kartonowe, które po ulepszeniu znalazły szerokie zastosowanie. Stereotypia przyczyniła się do rozwoju drukarstwa prasy codziennej oraz samego dziennikarstwa. Od momentu złamania tekstu do rozpoczęcia druku gazety mijało nawet od 5 do 6 minut w latach 40. XX wieku.
Na ziemiach polskich pierwszą książką wydaną z wykorzystaniem stereotypii był Psałterz Dawida w tłumaczeniu Franciszka Karpińskiego, wydała go warszawska Drukarnia Stereotypowa w 1829 roku.
Technologia mały|Powstawanie papierowej matrycy do odlewania Stereotypy wykorzystywane w technice druku wypukłego do druku wielkonakładowego powstawały w stereotypowni, która była działem drukarni bądź samodzielnym zakładem. Stereotypy mogły być przechowywane do kolejnego wydania książki. Główne sposoby stosowane w drukarstwie XX-wiecznym to metoda odlewnicza, galwanostereotypia (galwanotypia) oraz wytłaczanie form z mas plastycznych. Poza wykonywaniem matryc z tekstem tworzono także stereotypy z drzeworytów. Forma powstawała w wypadku składu ręcznego w postaci zaklinowanych czcionek ułożonych w ramie i obsadzonych w sztegach (zob. justunek).
Metoda odlewnicza polega na sporządzeniu odlewu w postaci metalowego bloku z matryc formy drukarskiej. Matryce były odciskane w plastycznym kartonie matrycowym (wykorzystywano także papier mâché), do czego stosowano kalandry i prasy, zwykle hydrauliczne. Po wysuszeniu sporządzano z nich odlewy w aparatach odlewniczych (zob. odlewnictwo). Na potrzeby maszyn rotacyjnych sporządzano stereotypy wygięte półkoliście (stosowano je do druku czasopism i gazet), pozostałe matryce były płaskie.
Galwanostereotypia polegała na wykorzystaniu elektrolizy. Matryce były wykonywane z ołowiu, wosku lub masy plastycznej i stanowiły katodę, natomiast metal powlekający np. miedź, nikiel lub żelazo służył za anodę. Dla większej wytrzymałości uzyskanego w ten sposób stereotypu powlekano go niklem, żelazem lub chromem w procesie galwanostegii (zob. galwanizacja).
Wytłaczanie lub odciskanie bądź odlewanie stereotypów z mas plastycznych (także gumy) stosowano z wykorzystaniem grubej bibuły, która była nasycona żywicą fenolowo-formaldehydową. Tak uzyskane formy były bardziej wytrzymałe od form metalowych. Techniką stereotypii udawało się odwzorować nawet drobne rastry. by uzyskać większą jakość reprodukcji stosowano wlepianie bądź wtapianie klisz z ilustracjami w stereotypy, zabieg taki zapobiegał także konieczności podwójnego druku raz tekstu, a następnie ilustracji.
Do obróbki odlewów płaskich stosowano m.in. piły tarczowe do ich cięcia, strugarki szybkobieżne o wyrównywania grubości, maszyny do gładzenia niwelujące ślady noża, maszyny do obróbki boków stereotypów, rautingi do frezowania, a w przypadku stereotypów cylindrycznych stosowano także frezarki oraz aparaty automatyczne, które były w stanie przerobić do 12 płyt na minutę. Forma jednej strony gazety przygotowana w technice stereotypii mogła ważyć około 15 kg.
Przypisy
Kategoria:Techniki druku