Gmina o nieuregulowanym statusie – kategoria gmin występująca w II Rzeczypospolitej w latach 1919–1927, wynikająca z rozbieżności między stanem prawnym określonym w ustawodawstwie polskim a stanem faktycznym. Obejmowała miejscowości, w których funkcjonował samorząd miejski ustanowiony przez władze okupacyjne podczas I wojny światowej, lecz których status nie został początkowo potwierdzony w przepisach państwa polskiegoDymitrow, M. (2015). Pojęcie miejskości w świetle reformy gminnejw Polsce międzywojennej. [W:] Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. (red.), Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy. Gothenburg: University of Gothenburg, s. 65–115.
"[W Polsce międzywojennej] istniały m.in. tzw. gminy o nieuregulowanym statusie oraz gminy wiejskie o miejskich uprawnieniach finansowych) z powodu częstych niezgodności między formalnym statusem administracyjnym danej miejscowości a jej historycznymi przywilejami do 1934 r." (s. 66)..
Istnienie tych jednostek utrudniało jednolitą klasyfikację miejscowości w systemie administracyjnym odradzającego się państwa oraz wymagało uporządkowania stosunków prawno-administracyjnych odziedziczonych po okresie zaborów i okupacji.
Tło historyczne Nadawanie praw miejskich przez władze okupacyjne Podczas I wojny światowej zarówno austro-węgierskie, jak i niemieckie władze okupacyjne nadały prawa miejskie wielu miejscowościom na obszarze byłego Królestwa Kongresowego. Były to przede wszystkim duże ośrodki, takie jak Dąbrowa Górnicza, Zawiercie i Żyrardów, które od dawna pełniły funkcje miejskie, jednak ze względów politycznych nie uzyskały statusu miasta w okresie zaboru rosyjskiegoM. Nietyksza: Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim 1865–1914. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986.. Prawa miejskie przywrócono również części średnich miejscowości, w tym niektórym siedzibom powiatów, które utraciły je w wyniku reformy administracyjnej z lat 1869–1870 (m.in. Jędrzejów, Busk, Wierzbnik i Wysokie Mazowieckie). Wśród miejscowości, którym nadano prawa miejskie w okresie okupacji, znalazły się także niektóre małe miasta awansowane przede wszystkim w celu uzupełnienia luk w sieci miejskiej. Potrzeba ta była w znacznej mierze konsekwencją reformy administracyjnej z lat 1869–1870 oraz jej późniejszych korekt, w wyniku których zdegradowano 338 spośród 452 miast Królestwa KongresowegoKrzysztofik, R., & Dymitrow, M. (2015). Miasta zdegradowane i restytuowane: Istota problemu i zakres badań. [W:] Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. (red.), Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy. Gothenburg: University of Gothenburg, s. 6–36..
Weryfikacja statusu miast przez władze polskie 4 lutego 1919 ukazał się dekret o samorządzie miejskim, według którego za miasta uznano 150 miejscowości na terenie byłego Królestwa Kongresowego. Wśród nich znajdowały się zarówno miasta o ugruntowanym statusie, jak i miejscowości, których prawa miejskie zostały nadane lub zniesione przez władze zaborcze, a także ośrodki, które uzyskały samorząd miejski dopiero w okresie okupacji niemieckiej i austriackiej podczas I wojny światowej. Zależności te wymagały formalnoprawnego uregulowania przez administrację polską.. Dekret objął tylko obszary objęte administracją cywilną, zarówno austriacką (Generalne Gubernatorstwo Lubelskie) jak i niemiecką (Generalne Gubernatorstwo Warszawskie). Dekret nie objął terenów pozostających podczas wojny poza administracją Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego i Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego, przede wszystkim części byłej guberni chełmskiej oraz guberni suwalskiej. Utworzona w 1912 gubernia chełmska (wydzielona z części guberń lubelskiej i siedleckiej w obawie przed oderwaniem Kraju Przywiślańskiego od Rosji w razie europejskiego konfliktu zbrojnego) została formalnie odłączona od Królestwa Polskiego w 1915A. Wrzyszcz, Delimitacja guberni chełmskiej (1912-1914), Annales UMCS. 1991.. Jednak Austriacy zajęli 15 czerwca 1916 południowe powiaty guberni chełmskiej (chełmski, hrubieszowski, tomaszowski i zamojski), wcielając je do Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego.
Powyższy dekret nie objął zatem jedynie czterech powiatów byłej guberni chełmskiej (bialskiego, konstantynowskiego, radzyńskiego i włodawskiego), oraz byłej guberni suwalskiej, a konkretnie jej trzech powiatów które później weszły w skład II RP (augustowskiego, sejneńskiego i suwalskiego). Wymienione terytoria pozostawały podczas wojny pod zarządem etapowym armii niemieckiej (Ober-Ost) i nie zostały włączone do Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego. Odnośnie tych pierwszych, Niemcy planowali zachować je jako potencjalny przedmiot przyszłych negocjacji w razie powstania proniemieckiego państwa ukraińskiego. Odnośnie guberni suwalskiej, Niemcy zamierzali włączyć ją do projektowanego przez siebie państwa litewskiego, politycznie powiązanego z Cesarstwem Niemieckim. Do proniemieckiego państwa litewskiego miały też zostać włączone trzy powiaty byłej guberni grodzieńskiej (białostocki, bielski i sokólski), które także podlegały pod Ober-Ost, jednak przed wojną do Królestwa Polskiego nie należałyWedług publikacji: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom V – Województwo Białostockie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.. Działanie dekretu o samorządzie miejskim na miejscowości w tych powiatach rozciągnięto dlatego trzema osobnymi rozporządzeniami: z 25 września 1919., 13 października 1919. i 22 października 1919.. W ten sposób za miasta uznano dodatkowe 31 miejscowości, a jednemu – Orli – odebrano prawa miejskie z dniem 22 października 1919. Suraż i Sejny nie zostały zaliczone do miast (doszło do tego dopiero w 1923Dz. U. z 1923 r. Nr 18, poz. 121.Dz.U. 1923 nr 49 poz. 344.). Do kompletu brak jest jedynie rozporządzeń zaliczających do miast Augustów i Suwałki, które statusu miejskiego nigdy nie utraciły, w tym podczas wojny.
Rozbieżności między stanem faktycznym a stanem prawnym Problem nieuregulowanego statusu części miejscowości dostrzegano już na forum Sejmu Ustawodawczego. Podczas 75. posiedzenia 22 lipca 1919 poseł Tadeusz Puławski stwierdził, że „Niemcy natworzyli we wschodnich powiatach naszego państwa wiele małych miast”, których mieszkańcy „są bardzo niezadowoleni z tego położenia”, wobec czego należało umożliwić ministrowi określenie, „które skupienia można zaliczyć do miasteczek, a które będą mogły być włączone do gmin”Sprawozdanie stenograficzne z 75. posiedzenia Sejmu Ustawodawczego z dnia 22 lipca 1919 r. (LXXV/17).. W trakcie opracowywania Rocznika Statystycznego GUS za lata 1920/1921 stwierdzono, że na obszarze województw centralnych istniały jeszcze miejscowości o nieuregulowanym statusie prawnym„Do miast zaliczono te skupienia, które prawnie są miastami, a więc podlegają prawu o samorządzie miejskim (dekret z dn. 4 lutego 1919 r., Dziennik Praw Nr 15, poz. 140). Prócz nich istnieje szereg miejscowości, którym władze okupacyjne nadały samorząd miejski, które nie są uwzględnione w dekrecie z dn. 4 lutego ani w jego uzupełnieniach, które jednak nie wróciły do kategorii osad i nadal rządzą się ustawą okupacyjną. Liczbę tych miejscowości, których charakter na początku r. 1920 nie był ostatecznie ustalony, podano w nawiasie zarówno w rubryce miast, jak i w rubryce osad miejskich. Żeby otrzymać całkowitą liczbę miejscowości o charakterze miejskim lub półmiejskim (miast i osad), należy wobec tego zsumować rubryki 4 i 5 i dodać liczbę postawioną w nawiasie, lecz tylko raz jeden” (s. 20).. Były to ośrodki, którym samorząd miejski nadały władze okupacyjne podczas I wojny światowej, lecz które nie zostały objęte dekretem z 4 lutego 1919 r. o tymczasowej ustawie o samorządzie miejskimRocznik statystyki Rzeczypospolitej Polskiej. R. 1 1920/21 – R. 8 1930.. Z kolei w Skorowidzu miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej odnotowano, że do czasu oddania Skorowidza do druku w październiku 1924 większość przypadków została już rozstrzygnięta – miejscowości albo utraciły ustrój miejski, albo zostały objęte przepisami dekretu z 4 lutego 1919. Jedynie status Białej Rawskiej, Głowna, Nowogrodu i Osięcin nadal nie został ostatecznie ustalony, dlatego w Skorowidzu ujęto je jako „osady miejskie” w dziale gmin wiejskich„Stosownie do omówionych przepisów prawno-administracyjnych zostały w »Skorowidzu« dla centralnych województw podane jako miasta wszystkie miejscowości, które w chwili oddania niniejszego tomu do druku (październik 1924 r.) rządziły się tymczasową ustawą o samorządzie miejskim, ogłoszoną dekretem z dnia 4 lutego 1919 roku. W czasie przeprowadzenia spisu ludności (30 wrzesień 1921 r.). istniało na terenach województw. entralnych kilkanaście miejscowości, dla których sprawa charakteru prawnego nie była jeszcze definitywnie załatwiona. Były to miejscowości, które otrzymały samorząd miejski od okupantów, nie zostały jednakże objęte dekretem z dnia 4 lutego 1919 roku. Dla większości tych miejscowości sprawa charakteru prawno-administracyjnego została po spisie zadecydowana, czy to przez skasowanie ustroju miejskiego, czy też w drodze rozporządzeń Ministra Spraw Wewnętrznych, wydanych na podstawie ustawy z dnia 20 lutego 1920 roku, przez rozciągnięcie na nie dekretu z dnia 4 lutego 1919 roku. Jedynie dla czterech miejscowości, a mianowicie: Białej Rawskiej, Głowna, Nowogrodu i Osięcin brak jeszcze ostatecznej decyzji; miejscowości te zostały w »Skorowidzu« podane jako osady »miejskie« w dziale II-im, gmin” (s. IV)..
Ostatecznie spośród 21 gmin o nieuregulowanym statusie prawnym 12 otrzymało status miasta, dwie przekształcono w gminy wiejskie, a siedem utraciło odrębność administracyjną, zostając włączonymi do otaczających je gmin wiejskich o tej samej nazwieDymitrow, M. (2015). Pojęcie miejskości w świetle reformy gminnejw Polsce międzywojennej. [W] Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. (red.), Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy. Gothenburg: University of Gothenburg, s. 65–115.
„Należy tu nadmienić, że po 1919 r. istniały w Polsce tzw. jednostki o nieuregulowanym statusie, a więc takie, którym władze zaborcze przywróciły samorząd miejski podczas I wojny światowej, lecz nie zostały uwzględnione w dekrecie z 4 lutego 1919 r. o samorządzie miejskim. W kolejnych latach, 13 z nich podniesiono do rzędu miast (gmin miejskich), 6 zostało włączonych do gmin wiejskich, a w dwóch utworzono odrębne gminy wiejskie” (s. 93).. W dwóch przypadkach z tej ostatniej grupy – Kłodawy i Jedwabnego – status miasta nadano dopiero później, odpowiednio w 1925 i 1927.
Wykaz gmin o nieuregulowanym statusie Tabela obejmuje wszystkie miejscowości wykazane jako miasta w publikacji Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej. R. 1, cz. 1 (1920/1921), wydanej przez Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, sporządzonej na podstawie spisów władz okupacyjnych (niemieckich i austro-węgierskich), którym władze polskie nie zatwierdziły statusu miasta w 1919 zgodnie z obowiązującymi aktami prawnymi.
W przypadku jednostek zniesionych i włączonych do gmin wiejskich nie jest możliwe jednoznaczne ustalenie daty utraty odrębności administracyjnej. W przeciwieństwie do nadania statusu miasta lub przekształcenia w gminę wiejską, które wymagały wydania odpowiedniego aktu prawnego, likwidacja nieformalnego (z punktu widzenia władz polskich) statusu miejskiego nie wymagała odrębnego rozporządzenia. Z tego względu moment zniesienia tych jednostek można określić jedynie w przybliżeniu, na podstawie analizy sposobu ich klasyfikacji w kolejnych datowanych publikacjach urzędowych.
+Lp.GminaPrzynależność adm.Status miejski nadany przezLiczba mieszk.Status neuregulowany