Colobus congoensis – gatunek ssaka, naczelnego z rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae) i podrodziny gerez (Colobinae), endemit niewielkiego obszaru nizinnego lasu deszczowego między rzekami Lomami a Lilo we wschodnio-środkowej Demokratycznej Republice Konga, w większości leżącego w granicach .
Formalnie opisany w 2026 roku, jest siódmym uznawanym gatunkiem rodzaju Colobus oraz piątym gatunkiem afrykańskiej małpy odkrytym w ciągu ostatnich 75 lat – nie licząc taksonów, które w tym czasie podniesiono z rangi podgatunku do gatunku. Jest mniejszy od pozostałych przedstawicieli rodzaju i ma niemal całkowicie czarne umaszczenie. Wyróżnia go różowawa do pomarańczowo-kremowej łata nagiej skóry wokół pyska i nozdrzy, kontrastująca z ciemną twarzą o szarawej skórze nad łukami jarzmowymi i czarnej skórze powiek oraz okolicy oczu, a także wyraźna biała plama wokół odbytu. Dane genetyczne, anatomiczne i akustyczne wskazują, że jego najbliższym krewnym jest gereza czarna (Colobus satanas) z zachodnio-środkowej Afryki i wyspy Bioko, której zasięg leży ponad 1200 km na północny zachód.
Szacuje się, że linia C. congoensis oddzieliła się od gerezy czarnej około 5 milionów lat temu, co stanowi najdawniejszy znany rozłam między gatunkami siostrzanymi w obrębie rodzaju gereza. Gatunek jest rzadki i trudny do zaobserwowania, a znany jest zaledwie z 1700 km² lasu; jego odkrywcy zarekomendowali zaklasyfikowanie go jako gatunek zagrożony (EN) na czerwonej liście IUCN.
Budowa Niewielka, długoogonowa gereza wykazująca niewielki dymorfizm płciowy w ubarwieniu. Gatunek waży około 7 kg i jest mniejszy od spokrewnionych gerez; podstawą tej oceny są jednak tylko trzy okazy – jeden młody dorosły samiec i dwie ciężarne samice, co według autorów opisu zaburza ocenę dymorfizmu masy ciała. Zarówno masa ciała, jak i rozmiar czaszki są mniejsze niż u wszystkich pozostałych gatunków rodzaju, włącznie z gerezą czarną; różnica w rozmiarze czaszki, mierzonym średnią geometryczną 17 pomiarów liniowych, jest istotna statystycznie (analiza wariancji dla obu płci łącznie: F(5, 79) = 6,81; p < 0,001).
Owłosienie tułowia, kończyn i ogona jest czarne i błyszczące, najdłuższe na górnej części barków i grzbietu, co u części osobników nadaje mu połysk i „pelerynowaty” wygląd. Włosy na środku grzbietu mierzą około 9–12,5 cm u samca i około 6–8 cm u samic, a dla całego gatunku podawany jest zakres około 5–12,5 cm – wyraźnie mniej niż 12–16,5 cm u gerezy czarnej. Starsze osobniki mogą mieć siwe włosy na tylnej części grzbietu i na ogonie; widać to u paratypu YPM MAM 17308, w którego czaszce zęby są silnie starte. Głowa u obu płci jest obramowana długimi czarnymi włosami o długości około 4–6 cm, rosnącymi na czole i po bokach twarzy – jest to jednak cecha wspólna z gerezą czarną, a nie cecha diagnostyczna. U zbadanego samca stwierdzono niewielką czarną kitę włosów na końcu ogona, której nie miały samice.
Twarz jest ciemna i naga. Skóra nad wydatnymi łukami jarzmowymi i w okolicy skroniowej jest ciemnoszara i kontrastuje z czarną skórą powiek oraz okolicy oczu, co nadaje twarzy wygląd maski. Wokół pyska występuje charakterystyczna łata nagiej skóry barwy różowawej do pomarańczowo-kremowej, obecna u obu płci i sięgająca od wargi górnej i rynienki podnosowej do dolnych części skrzydełek nosa. Jej zasięg jest zmienny osobniczo: u części osobników pokrywa większość dolnej części twarzy poniżej nozdrzy, u innych ogranicza się do okolicy okołoustnej i rynienki podnosowej. Małżowiny uszne są duże i czarne, o karbowanych i podwiniętych brzegach.
Wokół odbytu znajduje się biała łata o wymiarach 9 × 5 cm u samca i 12 × 6 cm u samicy, położona między bladopomarańczowymi modzelami. U samic jest niemal naga, u samca rzadko pokryta cienkimi białymi włoskami. Moszna i pochewka prącia są ciemnoszare, a prącie różowo-białe.
W budowie czaszki i zębów gatunek ma silnie skrócony pysk, wąską i wydłużoną podstawę czaszki, „siodłowate” wygięcie kości czołowej oraz płytki trzon żuchwy. Ma małe siekacze i małe przedtrzonowce, a trzonowce wydłużone w kierunku przednio-tylnym (mezjodystalnym); dwiema ostatnimi cechami różni się od wszystkich pozostałych gatunków rodzaju Colobus i przypomina gerezanki (Piliocolobus).
Wokalizacja Charakterystyczne są głośne, ryczące wokalizacje. Ich struktura akustyczna jest najbliższa rykom gerezy czarnej: wspólne cechy to szybkie tempo pulsacji, wysoka częstotliwość podstawowa i modulacja częstotliwości w obrębie zawołania. U C. congoensis tempo pulsacji wynosi średnio 56,4 pulsu na sekundę (zakres 45–60), a szczytowa częstotliwość podstawowa średnio 733 Hz (zakres 517–891 Hz); dla porównania u gerezy czarnej odpowiednio 55,0–69,3 pulsu na sekundę i 690–780 Hz, a u gerezy angolańskiej 33,8–42,9 pulsu na sekundę i 614–671 Hz.
W terenie ryki C. congoensis przypominają ryki współwystępującej gerezy angolańskiej, ale odróżnia je szybsze tempo pulsacji oraz charakterystyczne parsknięcie między seriami ryków. Wyróżniane są ryk pierwotny i wtórny; pierwotny jest dłuższy, ma modulację częstotliwości i niemal zawsze poprzedza go parsknięcie. U gerezy czarnej parsknięcie oddziela ryk wtórny od pierwotnego, u C. congoensis natomiast nie. Analizę oparto na 245 rykach z trzech nagrań i 86 frazach, porównując 23 cechy czasowe i akustyczne.
Ryki słyszano o każdej porze dnia, szczególnie rano; lokalni informatorzy podawali, że słychać je głównie o świcie. U ryczącego osobnika jasna łata skóry wokół pyska wyraźnie odcina się od czarnej twarzy, tworząc dobrze widoczny sygnał wzrokowy.
Zasięg i siedlisko Znany zasięg gatunku obejmuje około 1700 km² w prowincjach Tshopo i Maniema we wschodnio-środkowej Demokratycznej Republice Konga – dla porównania pozostałe gatunki rodzaju Colobus mają zasięgi przekraczające 60 000 km². Obszar ten leży w międzyrzeczu Lomami–Lualaba, wchodzącym w skład większego regionu Tshuapa–Lomami–Lualaba (TL2). Zasięg rozciąga się od prawego (wschodniego) brzegu Lomami na wschód, w stronę dorzecza Lualaby, po rzekę Lilo, która jest dopływem Konga (Lualaby). Granica północna leży na wysokości około 1°20′ S, a południowa około 2° S. Na zachodnim brzegu Lomami gatunku nie stwierdzono, mimo występowania tam pozornie odpowiedniego siedliska.
Wysokości w obrębie zasięgu wahają się od 390 do 500 m n.p.m., a same obserwacje gatunku notowano na wysokościach od 406 do 490 m n.p.m. Średnie roczne opady zmierzone na dwóch stacjach na północnym i południowym skraju zasięgu wynoszą 1870 mm i 1720 mm. Sezonowość opadów jest dwuszczytowa: najwilgotniejsze są miesiące od października do grudnia oraz marzec i kwiecień (średnio 201–269 mm miesięcznie), a najsuchsze czerwiec i lipiec (34–111 mm miesięcznie).
Gatunek związany jest z wysokim lasem o zwartym sklepieniu koron, rosnącym na pedymentach z głębokimi glebami ilastymi oraz na wyspach wyniesionego, niezalewanego gruntu wśród terenów podmokłych (w literaturze las takich siedlisk określa się jako terra firme). Lasy na glebach ilastych mają istotnie większą różnorodność drzew niż lasy na białych piaskach i terenach sezonowo zalewanych, co sugeruje, że zasięg gatunku ogranicza jakość siedliska. Powtarzane obserwacje w tych samych miejscach wskazują, że grupy wracają do wybranych stanowisk.
Bariery zasięgu Rzeka Lomami ma średnią szerokość powyżej 200 m i wydaje się istotną barierą rozprzestrzeniania. Rzeka Lilo na wschodnim skraju zasięgu jest natomiast węższa niż 50 m i miejscami przykryta koronami drzew, które nadrzewne naczelne mogą przekroczyć. Lilo i wszystkie większe dopływy międzyrzecza mają zmiany biegu pod kątem prostym, charakterystyczne dla rzek przechwyconych. Ubogie w składniki odżywcze białe piaski i związana z nimi roślinność były już wcześniej rozpoznane jako bariera ekologiczna, ale w przypadku C. congoensis po raz pierwszy wskazano je jako barierę geograficzną ograniczającą zasięg naczelnego w Afryce.
Ekologia i zachowanie Gatunek współwystępuje z dwoma innymi gatunkami gerez – i gerezą angolańską (Colobus angolensis). Na obszarze jego zasięgu udokumentowano osiem innych gatunków naczelnych: siedem gatunków małp oraz bonobo (Pan paniscus). Cała znana fauna naczelnych Parku Narodowego Lomami i jego strefy buforowej liczy 15 gatunków.
Wielkość obserwowanych grup wahała się od 1 do 20 osobników, przy średniej 6,2 i medianie 5,5 osobnika. Gatunek konsekwentnie przemieszcza się w stadach mieszanych: spośród 62 obserwacji, w których określono skład grupy, w 45 stwierdzono zgrupowanie wielogatunkowe liczące od 2 do 6 gatunków. Gerezę angolańską zanotowano w takich stadach pięć razy, a Piliocolobus parmentieri raz.
Zwierzęta obserwowano przede wszystkim w koronach lub w środkowym piętrze dojrzałego lasu. Odnotowano dwa wyjątki: w jednym przypadku dwa osobniki z jednogatunkowej grupy pięciu zwierząt zeszły na krótko na ziemię, w drugim grupa około 10 osobników zaatakowana przez wojownika wspaniałego (Stephanoaetus coronatus) przeszła z koron do podszytu, wydając intensywną serię szybko powtarzanych ryków. Gatunek opisywano jako cichy i skryty, o silnie ograniczonym rozmieszczeniu. Jeden z myśliwych opisał silną woń ciała tego gatunku.
Pokarm Diety C. congoensis nie badano bezpośrednio, ale autorzy opisu wnioskują o niej z budowy zębów. Gereza czarna zjada wyjątkowo dużo nasion – stanowią one połowę lub więcej jej pokarmu – i ma z tym związane powiększone górne siekacze oraz szerokie, skrócone trzonowce. C. congoensis tych cech nie ma: ma małe siekacze, mniejsze przedtrzonowce i trzonowce wydłużone w kierunku przednio-tylnym, którymi przypomina gerezanki. Autorzy uznają zatem, że nasiona mają w jego pokarmie mniejszy udział niż u gerezy czarnej, a prawdopodobnie mniejszy niż u wszystkich pozostałych gatunków rodzaju Colobus, i że jego dieta jest bliższa diecie gerezanek.
Rozmnażanie Dorosłe osobniki z młodymi obserwowano w lutym, kwietniu, lipcu, sierpniu i wrześniu. We wszystkich przypadkach młode miały już pełne czarne ubarwienie i taki sam pstrokaty wzór twarzy jak zwierzęta dorosłe, a więc nie stwierdzono u nich jasnej szaty noworodkowej. Dwie samice spośród okazów typowych były ciężarne.
Rzadkość gatunku C. congoensis jest małpą rzadko spotykaną w obrębie własnego zasięgu. W latach 2020–2022 na 3063 km patroli pieszych przypadło 29 z 36 wykryć patrolowych, co daje wskaźnik 0,01 wykrycia na kilometr; wykrycia zanotowano tylko w 20 z 76 kwadratów o wymiarach 5 × 5 km. Na 790 km patroli rzecznych stwierdzono jedynie 5 spotkań, a na 351 nasłuchów porannych gatunek zarejestrowano tylko na 10. Inwentaryzacje na transektach liniowych o łącznej długości 1285 km w sześciu blokach badawczych dały 38 obserwacji gatunku wobec 709 wykryć wszystkich naczelnych, czyli 5,4% wszystkich wykryć. Gatunek stwierdzono tylko w dwóch blokach o siedlisku pedymentowym: A (11 grup, 0,033 grupy na kilometr) i B (27 grup, 0,041 grupy na kilometr); w blokach C–F, obejmujących las o niskiej rzeźbie terenu oraz mozaikę terenu wyniesionego i sezonowo podtapianego na białych piaskach, nie stwierdzono go ani razu.
Rozmieszczenie stanowisk jest silnie skupione. Ze 114 znanych wykryć 89 to spotkania wzrokowe, a 25 – wykrycia wyłącznie po głosie lub z niewielkim kontaktem wzrokowym. Aż 104 ze 114 wykryć przypada na las pedymentowy w promieniu 10 km od rzeki Lomami, ze zgęszczeniem w okolicy czterech z sześciu wielkich meandrów w sektorze Courbure. Na obszarze mozaiki białych piasków gatunek stwierdzono tylko w dwóch miejscach: na wyspach lasu rosnącego na wyniesionym gruncie na zachód od Lilo, poza zasięgiem sezonowych zalewów.
Taksonomia i odkrycie thumb|left|Najbliższą krewną Colobus congoensis jest gereza czarna Gatunek został opisany 15 lipca 2026 roku na łamach czasopisma PLOS ONE przez międzynarodowy zespół kierowany przez Johna A. Harta, Juniora D. Amboko i Kate M. Detwiler, z udziałem badaczy m.in. z Lukuru Wildlife Research Foundation, Frankfurckiego Towarzystwa Zoologicznego, oraz Uniwersytetu Yale.
Historia odkrycia