thumb|Kościół San Tommaso in Formis w RzymieKościół San Tommaso in Formis (wł. Chiesa di San Tommaso in Formis) – rzymskokatolicki kościół w Rzymie, położony na wzgórzu Celius w pobliżu Villa Celimontana i Łuku Dolabelli i Sylana. Świątynia nosi wezwanie św. Tomasza Apostoła i jest związana z Zakonem Przenajświętszej Trójcy, którego założyciel Jan de Matha uczynił ją na początku XIII wieku rzymską siedzibą zakonu.
Nazwa in Formis wywodzi się od łacińskiego określenia znajdującego się w sąsiedztwie Akweduktu Klaudiusza – forma Claudia. Kościół wzniesiono na dawnych cysternach związanych z akweduktem.
Historia Początki Początki kościoła i przylegającego do niego klasztoru sięgają prawdopodobnie X wieku. Pierwotnie kompleks miał należeć do benedyktynów, jednak z powodu niezachowania najstarszej dokumentacji dokładna data jego powstania pozostaje nieznana.
Pierwsza pewna wiadomość źródłowa dotycząca kompleksu pochodzi z 1209, kiedy papież Innocenty III przekazał kościół wraz z klasztorem nowo powstałemu zakonowi trynitarzy. Założyciel zakonu, Jan de Matha, ustanowił w San Tommaso in Formis swoją rzymską siedzibę.
Jedną z pierwszych inicjatyw Jana de Matha było przystosowanie części zabudowań klasztornych na szpital. Przyjmowano w nim ubogich, chorych i pielgrzymów, a także chrześcijańskich jeńców wykupionych przez trynitarzy z niewoli. Działalność placówki była bezpośrednio związana z redempcyjnym charyzmatem zakonu.
Jan de Matha spędził w klasztorze ostatnie lata życia. Zmarł w nim 17 grudnia 1213 i został pochowany w marmurowym grobowcu znajdującym się po prawej stronie ołtarza. W 1655 jego szczątki zostały przeniesione do Hiszpanii.
Według tradycji trynitarskiej w klasztorze kilkakrotnie gościł również św. Franciszek z Asyżu.
Utrata klasztoru przez trynitarzy Około 1380, podczas wielkiej schizmy zachodniej, trynitarze zostali zmuszeni do opuszczenia Rzymu. Powodem miało być opowiedzenie się zakonu po stronie antypapieża Klemensa VII. Kompleks San Tommaso in Formis przeszedł wówczas w ręce kapituły watykańskiej, a działalność szpitala została zakończona.
Zabudowania z czasem podupadły. W 1532 podjęto restaurację kościoła, wykorzystując przy pracach również materiał budowlany pochodzący z zabudowań dawnego szpitala. W 1571 papież Pius V zwrócił trynitarzom kościół oraz pozostałości klasztoru i szpitala. Po śmierci papieża zakon ponownie utracił jednak kompleks.
W 1663 przeprowadzono gruntowne prace restauracyjne, podczas których kościół otrzymał zasadniczo obecny wygląd. Powstała wówczas nowa fasada z portalem zwieńczonym trójkątnym naczółkiem oraz napisem:
DIVO THOMAE APOST(OLO) D(ICATUM)
oznaczającym „Poświęcony św. Tomaszowi Apostołowi”.
Powrót trynitarzy W 1898, w siedemsetną rocznicę zatwierdzenia zakonu, kompleks został ponownie powierzony trynitarzom. Zakonnicy rozpoczęli jego restaurację. W latach 20. XX wieku przeprowadzono kolejne prace, a w 1926 kościół został ponownie otwarty dla kultu.
Z dawnego szpitala nie zachował się zasadniczy korpus budynku; jednym z najważniejszych reliktów średniowiecznego kompleksu jest jego portal z mozaiką trynitarską.
Współcześnie San Tommaso in Formis jest kościołem nieparafialnym i pozostaje pod opieką trynitarzy.
Architektura i wyposażenie Obecny kościół jest niewielką, jednonawową budowlą. Jego wystrój jest stosunkowo skromny w porównaniu z historycznym znaczeniem kompleksu.
W ołtarzu głównym znajduje się współczesny obraz autorstwa Aronne del Vecchio, przedstawiający Chrystusa posyłającego św. Jana de Matha, aby dokonywał wykupu niewolników.
W kościele znajduje się również obraz Siciolantego da Sermoneta, przedstawiający Matkę Bożą, św. Bonifacego męczennika, św. Franciszka z Asyżu oraz papieża Bonifacego IX.
Jedna z kaplic poświęcona jest Matce Bożej Dobrego Wykupu (wł. Madonna del Buon Rimedio), szczególnie czczonej w tradycji trynitarskiej. Obraz przedstawia Maryję przekazującą Janowi de Matha sakiewkę z pieniędzmi przeznaczonymi na wykup jeńców. Pod ołtarzem przechowywana jest relikwia palca założyciela zakonu.
W innym ołtarzu przedstawiono św. Tomasza Apostoła dotykającego rany Chrystusa w obecności pozostałych apostołów.
Signum Ordinis Sanctae Trinitatis et Captivorum Najcenniejszym zabytkiem związanym z kompleksem San Tommaso in Formis jest znajdująca się nad dawnym wejściem do szpitala okrągła mozaika Signum Ordinis Sanctae Trinitatis et Captivorum („Znak Zakonu Świętej Trójcy i Niewolników”), wykonana około 1210.
Mozaika przedstawia Chrystusa w majestacie siedzącego pomiędzy dwoma skutymi kajdanami jeńcami – jednym o jasnej, a drugim o ciemnej karnacji. Chrystus trzyma obu za ręce. Kompozycję otacza inskrypcja:
SIGNUM ORDINIS SANCTAE TRINITATIS ET CAPTIVORUM.
thumb|center|500px|Signum Ordinis Sanctae Trinitatis et Captivorum – Chrystus pomiędzy dwoma jeńcami Dzieło wykonali rzymscy mistrzowie Giacomo i jego syn Cosimo, związani ze szkołą kosmateską. Informuje o tym inskrypcja umieszczona przy mozaice.
Przedstawienie stanowi jeden z najstarszych i najważniejszych symboli trynitarzy. Nawiązuje do tradycji o wizji Jana de Matha podczas jego mszy prymicyjnej, w której miał ujrzeć Chrystusa pomiędzy dwoma skutymi jeńcami. Wizję tę przyszły założyciel zakonu interpretował jako wezwanie do podjęcia dzieła wykupywania chrześcijan z niewoli.
Czerwono-niebieski krzyż widoczny w kompozycji odpowiada krzyżowi umieszczanemu na szkaplerzu trynitarskim. Motyw mozaiki stał się podstawą późniejszej ikonografii redempcyjnej zakonu, w tym przedstawień tzw. Anioła Redempcyjnego.
Znaczenie dla zakonu trynitarzy San Tommaso in Formis zajmuje szczególne miejsce w historii trynitarzy. Była to pierwsza ważna siedziba zakonu w Rzymie, miejsce działalności i śmierci jego założyciela oraz jeden z najwcześniejszych ośrodków, w których działalność redempcyjna została połączona z pomocą szpitalną dla uwolnionych jeńców, ubogich i pielgrzymów.
Zachowana mozaika Signum Ordinis stała się jednym z podstawowych przedstawień wyrażających charyzmat zakonu i była później wielokrotnie naśladowana w sztuce trynitarskiej.
Zobacz też Trynitarze Jan de Matha San Carlo alle Quattro Fontane Szkaplerz Trójcy Świętej Jezus Nazareński Wykupiony
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne San Tommaso in Formis – oficjalna strona Zakonu Przenajświętszej Trójcy San Tommaso in Formis – Turismo Roma
Kategoria:Kościoły w Rzymie Kategoria:Trynitarze Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Tomasza Apostoła Kategoria:Kościoły i klasztory trynitariańskie