Antoni Anzelm Noniewicz, w zakonie Anzelm od św. Antoniego (ur. 1836 na terenie parafii mereckiej, zm. 8 września 1907 w Sokółce) – polski duchowny rzymskokatolicki, trynitarz, a po kasacie klasztoru zakonnego kapłan diecezji wileńskiej, kanonik honorowy wileński. W latach 1894–1907 proboszcz parafii św. Antoniego Padewskiego w Sokółce i dziekan sokólski. Uważany za ostatniego członka polsko-litewskiej prowincji trynitarzy pw. św. Joachima.
Życiorys Trynitarz Noniewicz urodził się w 1836 na terenie parafii mereckiej. Pochodził ze szlachty. Przed rozpoczęciem życia zakonnego studiował architekturę i malarstwo. Informacje o jego zainteresowaniach artystycznych zachowały się m.in. w korespondencji pisanej po łacinie i włosku do władz generalnych zakonu trynitarzy, odnalezionej w archiwum zakonnym przy San Carlo alle Quattro Fontane w Rzymie.
W 1857 wstąpił do klasztoru trynitarzy na Antokolu w Wilnie, ostatniego istniejącego wówczas klasztoru polsko-litewskiej prowincji zakonu, i przyjął imię zakonne Anzelm od św. Antoniego. W latach 1857–1860 odbywał tam formację zakonną, a w 1860 złożył śluby zakonne. W 1861 przyjął w Wilnie święcenia kapłańskie z rąk biskupa wileńskiego Adama Stanisława Krasińskiego.
18 września 1864, w ramach represji władz rosyjskich po powstaniu styczniowym, klasztor trynitarzy na Antokolu został skasowany. Noniewicz zabezpieczył wówczas część archiwum klasztornego i, za zgodą dawnego przełożonego, zabrał także szereg obrazów. Zanim rozpoczął regularną posługę jako kapłan diecezjalny, został przeniesiony do klasztoru karmelitów.
Według lokalnych opracowań po kasacie klasztoru pracował jako wikariusz m.in. w Żyżmorach i Żaślach, a następnie przy kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Wilnie.
Posługa w diecezji wileńskiej W kolejnych latach pełnił posługę w różnych parafiach diecezji wileńskiej. Od 1870 pracował w Komajach, od 1872 w Daugieliszkach, od 1875 w Niemoniunach, a od 1888 w Jeznie. W 1891 otrzymał godność kanonika honorowego wileńskiego.
Noniewicz wykorzystywał w pracy duszpasterskiej znajomość architektury i sztuki. Według badań Mirosławy Sobczyńskiej-Szczepańskiej w miejscowościach, w których był proboszczem, dokonywał modernizacji zastanych świątyń albo uczestniczył w budowie nowych kościołów.
mały|Kościół św. Apostołów Piotra i Pawła w Niemoniunach Szczególnym przykładem tej działalności był kościół św. Apostołów Piotra i Pawła w Niemoniunach. Powstała tam drewniana, trójnawowa świątynia neogotycka z dwuwieżową fasadą, ostrołukowymi oknami i dekoracją architektoniczną nawiązującą do gotyku.
20 marca 1894 Noniewicz objął urząd proboszcza parafii św. Antoniego Padewskiego w Sokółce i dziekana sokólskiego. Równocześnie był nauczycielem religii w miejscowej szkole powiatowej.
Działalność w Sokółce mały|Kolegiata św. Antoniego w Sokółce, rozbudowana z inicjatywy Noniewicza w latach 1901–1904 Najważniejszym przedsięwzięciem budowlanym Noniewicza była rozbudowa kościoła św. Antoniego Padewskiego w Sokółce. Wzniesiona w latach 1840–1848 trójnawowa świątynia z czasem okazała się zbyt mała dla rozległej parafii. Projekt jej rozbudowy przygotował inżynier Wacław Chrościcki, a 10 stycznia 1900 zatwierdził go konsystorz wileński.
Prace prowadzono w latach 1901–1904. W bocznych ścianach dotychczasowego kościoła wykonano otwarcia prowadzące do dwóch nowych naw oraz dobudowano dwie kaplice boczne, zakrystię za ołtarzem głównym i pomieszczenia pomocnicze. W rezultacie świątynia uzyskała układ pięcionawowy.
We wrześniu 1903 Noniewicz informował administratora diecezji wileńskiej o zakończeniu budowy ścian i dachu jednej z nowych naw oraz kaplicy i zwrócił się o ich poświęcenie.
Według miejscowej kroniki parafialnej, powołującej się na relacje duchownych pamiętających Noniewicza lub współpracujących z nim, sam proboszcz miał odegrać zasadniczą rolę w opracowaniu koncepcji powiększenia kościoła. Zachowane w Archiwum Archidiecezjalnym w Białymstoku dokumenty oraz zapiski w kronice parafialnej wskazują, że Noniewicz osobiście i szczegółowo nadzorował realizację inwestycji. Zwracał uwagę na błędy wykonawcze, zawyżane rachunki i zakup niewłaściwych materiałów. Jako dziekan interesował się również inwestycjami budowlanymi prowadzonymi w innych parafiach dekanatu.
W 1897 poświęcił kamień węgielny pod budowę nowego kościoła w Dąbrowie, a 21 kwietnia 1902 dokonał poświęcenia wzniesionej tam świątyni.
Noniewicz przyczynił się ponadto do powiększenia sokólskiego cmentarza grzebalnego. Samodzielnie zajmował się także konserwacją dawnych obrazów znajdujących się w kościele parafialnym.
Zachowanie dziedzictwa trynitarzy Po kasacie wileńskiego klasztoru trynitarzy w 1864 Noniewicz zabezpieczył znaczną część jego archiwum. Według zachowanej korespondencji uczynił to za zgodą swojego dawnego przełożonego. Z klasztoru zabrał także szereg obrazów, których późniejsze losy pozostają nieznane.
Na przełomie XIX i XX wieku minister generalny trynitarzy Antonin od Wniebowzięcia, historyk i archiwista zakonu, podjął działania zmierzające do odtworzenia historii trynitarzy. Wysyłał przedstawicieli zakonu na tereny dawnej Rzeczypospolitej oraz monarchii austro-węgierskiej w celu zebrania zachowanych materiałów po klasztorach trynitarskich Europy Środkowej.
Wysłannicy zakonu nawiązali korespondencję z Noniewiczem, a w maju 1907 odwiedzili go w Sokółce. Przekazał im zachowane przez siebie archiwalia pochodzące z klasztoru wileńskiego. Wśród nich znajdowały się katalogi zakonne zawierające informacje o wstępowaniu do zakonu, odbywaniu nowicjatu, składaniu ślubów, studiach oraz funkcjach pełnionych przez zakonników.
Spotkanie odbyło się około czterech miesięcy przed śmiercią Noniewicza. Przekazane materiały trafiły do centralnego archiwum trynitarzy w Rzymie i stały się źródłem do późniejszych badań nad historią polsko-litewskiej prowincji zakonu.
Śmierć i pochówek Anzelm Noniewicz zmarł 8 września 1907 w Sokółce. Został pochowany w kościele św. Antoniego Padewskiego, w podziemiach jednej z kaplic dobudowanych podczas przeprowadzonej przez niego rozbudowy świątyni – kaplicy Matki Bożej Różańcowej.
Jego śmierć stanowiła cezurę w historii obecności trynitarzy na ziemiach polskich. Maciej J. Kowalski określa go jako ostatniego zakonnika polskiej prowincji trynitarzy, natomiast w badaniach Mirosławy Sobczyńskiej-Szczepańskiej występuje jako ostatni trynitarz prowincji polsko-litewskiej. Regularna obecność zakonu w Polsce została odnowiona dopiero w XX wieku.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Śladami ostatniego polskiego trynitarza – Uniwersytet Śląski w Katowicach Jedna z dwóch takich świątyń w Polsce – iSokolka.eu
Kategoria:Trynitarze (biografie) Kategoria:Polscy duchowni katoliccy okresu zaborów Kategoria:Ludzie związani z Sokółką Kategoria:Ludzie związani z Wilnem Kategoria:Urodzeni w 1836 Kategoria:Zmarli w 1907