Pruska Izba Reprezentantów (niem. Preußisches Abgeordnetenhaus) – niższa izba Landtagu Królestwa Prus, istniejąca w latach 1848–1918. Wraz z Izbą Panów tworzyła dwuizbowy parlament pruski. Początkowo nosiła nazwę Drugiej Izby (niem. Zweite Kammer), natomiast określenie „Izba Reprezentantów” wprowadzono w 1855 roku.
Deputowanych wybierano w wyborach pośrednich według , w którym podział wyborców na klasy zależał od wysokości płaconych podatków. System zapewniał największy wpływ zamożnym podatnikom i przez większą część istnienia izby sprzyjał partiom konserwatywnym oraz narodowoliberalnym.
Historia Izbę ustanowiono na podstawie konstytucji nadanej przez króla Fryderyka Wilhelma IV 5 grudnia 1848 roku, po rozwiązaniu Pruskiego Zgromadzenia Narodowego. Pierwsze wybory przeprowadzono na początku 1849 roku. Początkowo parlament składał się z Pierwszej i Drugiej Izby; w 1855 roku otrzymały one odpowiednio nazwy Izby Panów i Izby Reprezentantów.
Izba Reprezentantów stanowiła wybieralną część parlamentu, podczas gdy członkowie Izby Panów byli powoływani przez monarchę, obejmowali miejsca dziedzicznie albo z racji sprawowanego urzędu. Ustawy wymagały zgody obu izb oraz sankcji królewskiej. Izba uczestniczyła także w uchwalaniu budżetu i kontroli działalności rządu, jednak ministrowie pozostawali odpowiedzialni przed monarchą, a nie przed większością parlamentarną.
W latach 1862–1866 Izba Reprezentantów była jednym z głównych uczestników . Liberalna większość odmawiała zatwierdzenia wydatków związanych z reformą armii, podczas gdy rząd premiera Ottona von Bismarcka prowadził politykę bez uchwalonego budżetu, powołując się na tzw. teorię luki konstytucyjnej. Konflikt zakończyło przyjęcie w 1866 roku ustawy indemnizacyjnej, zatwierdzającej z mocą wsteczną wydatki rządu.
Po przyłączeniu do Prus nowych terytoriów w następstwie wojny prusko-austriackiej zwiększono liczbę deputowanych. W izbie znaleźli się przedstawiciele m.in. Hanoweru, Hesji-Kassel, Nassau i Szlezwik-Holsztynu. Po powstaniu Cesarstwa Niemieckiego w 1871 roku Izba Reprezentantów pozostała parlamentem największego kraju związkowego Rzeszy, zachowując znaczący wpływ na politykę ogólnoniemiecką ze względu na dominującą pozycję Prus.
W końcu XIX i na początku XX wieku głównymi ugrupowaniami reprezentowanymi w izbie były partie konserwatywne, , Niemiecka Partia Centrum, ugrupowania wolnomyślicielskie oraz Koło Polskie skupiające część deputowanych z ziem zamieszkanych przez ludność polską. Pierwsi deputowani Socjaldemokratycznej Partii Niemiec uzyskali mandaty dopiero w wyborach w 1908 roku, mimo wysokiego poparcia tej partii w wyborach do .
Ordynacja wyborcza Od 1849 roku wybory do izby przeprowadzano według pośredniego, jawnego i nierównego prawa wyborczego. Uprawnionych wyborców w każdej gminie dzielono na trzy klasy w taki sposób, aby każda z nich wnosiła jedną trzecią całkowitej kwoty podatków bezpośrednich. Pierwszą klasę tworzyła niewielka grupa płacąca najwyższe podatki, trzecią zaś większość pozostałych wyborców. Każda klasa wybierała taką samą liczbę elektorów, którzy następnie wybierali deputowanego.
Prawo głosu przysługiwało mężczyznom będącym obywatelami Prus, którzy ukończyli 24 lata, od co najmniej sześciu miesięcy mieszkali w danej gminie, korzystali z pełni praw obywatelskich i nie pobierali publicznego wsparcia dla ubogich. Kandydat musiał mieć co najmniej 30 lat, posiadać obywatelstwo pruskie od minimum trzech lat i korzystać z praw obywatelskich.
System wyborczy, uznawany w chwili wprowadzenia za stosunkowo szeroki ze względu na brak wysokiego cenzusu majątkowego, z czasem stał się przedmiotem krytyki z powodu znacznej nierówności siły głosu. Podejmowane na początku XX wieku próby jego reformy nie doprowadziły do zasadniczej zmiany ordynacji przed upadkiem monarchii.
Skład Izba liczyła początkowo 350 deputowanych. Po przyłączeniu w 1849 roku księstw Hohenzollern-Hechingen i Hohenzollern-Sigmaringen liczba mandatów wzrosła do 352. Po aneksjach terytorialnych z 1866 roku od wyborów w 1867 roku zasiadało w niej 432 deputowanych. W 1876 roku dodano mandat dla Księstwa Lauenburga, a po kolejnej zmianie liczba deputowanych wzrosła od wyborów w 1908 roku do 443.
Deputowani otrzymywali diety za udział w pracach izby. Przed wprowadzeniem wynagrodzenia dla deputowanych Reichstagu w 1906 roku wielu polityków jednocześnie sprawowało mandat w obu parlamentach. W 1903 roku 110 członków Reichstagu było zarazem deputowanymi Pruskiej Izby Reprezentantów; w 1913 roku liczba ta spadła do 45.
Siedziba Początkowo izba obradowała w berlińskim przy Leipziger Straße. W latach 1892–1898 według projektu architekta wzniesiono dla niej nowy gmach przy Prinz-Albrecht-Straße. Pierwsze uroczyste posiedzenie w nowej siedzibie odbyło się 16 stycznia 1899 roku.
Budynek połączono z wzniesioną później siedzibą Izby Panów przy Leipziger Straße. Gmach dawnej Izby Reprezentantów znajduje się przy obecnej Niederkirchnerstraße i od 1993 roku jest siedzibą Izby Deputowanych Berlina.
Rozwiązanie Po wybuchu rewolucji listopadowej i upadku monarchii pruskiej rewolucyjny rząd Prus rozporządzeniem z 15 listopada 1918 roku rozwiązał Izbę Reprezentantów. Jej funkcje ustawodawcze przejęło następnie wybrane w wyborach powszechnych Pruskie Zgromadzenie Krajowe, a po uchwaleniu konstytucji Wolnego Państwa Prusy – jednoizbowy Landtag pruski.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Królestwo Prus Kategoria:Historia Berlina Kategoria:Izby niższe parlamentów Kategoria:Dawne parlamenty