Sarcophrynium K.Schum. − rodzaj roślin z rodziny marantowatych. Należy do niego 6 gatunków występujących w środkowej Afryce, od Senegalu do Demokratycznej Republiki Konga.
Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów σαρκός (sarkos – mięso) i φρυνος (frinos – ropucha).
Morfologia Pokrój Wieloletnie rośliny zielne, wzniesione, nagie lub owłosione, tworzące kępy.
Pędy Podziemne kłącze. Łodyga u podstawy otoczona pochwami liściowymi liści odziomkowych, z wierzchołkowym liściem i kwiatostanem wyrastającym bocznie.
Liście Liście odziomkowe. Blaszki liściowe eliptyczne, mniej lub bardziej wydłużone, często nieco sercowate u nasady i lekko asymetryczne, od spodu nagie lub owłosione, w zależności od gatunku.
Kwiaty Zebrane w kłosokształtne lub wiechowate kwiatostany, o międzywęźlach mniej lub bardziej wydłużonych, w węzłach z trwałymi podsadkami, z kątów których wyrasta 4 lub 5 dwukwiatowych wierzchotek, każda wsparta dwiema pochwiastymi podsadkami. Szypułki kwiatowe nieznacznie nierówne, każda z mięsistą, zaostrzoną, gładką przysadką. Listki zewnętrznego okółka okwiatu wolne, te wewnętrznego okółka zrośnięte u nasady w rurkę. Dwa zewnętrzne prątniczki płatkowate, odwrotnie jajowate. Prątniczek guzkowaty z rozgałęzionym wyrostkiem. Zalążnia trójkomorowa, naga.
Owoce Torebki, mięsiste, niepękające, o słabo zaznaczonych szwach, przypominające jagody. Nasiona na przekroju romboidalne lub sześciokątne, bez osnówki (u Kubitzkiego osnówka opisana jako śluzowata i okrywająca).
Biologia i ekologia Siedlisko Wilgotne lasy tropikalne. Sarcophrynium schweinfurthianum występuje także w lasach bagiennych, a S. prionogonium w lasach wtórnych.
Cechy fitochemiczne Analiza ekstraktów z liści Sarcophrynium brachystachys wykazała znaczną zawartość flawonoidów, alkaloidów i saponin.
Interakcje międzygatunkowe Rośliny z tego rodzaju stanowią źródło pożywienia dla pawianów oliwkowych, goryli nizinnych, szympansów zwyczajnych, gerez abisyńskich, , k. białowargich, k. czubatych i mangabek siwolicych.
Goryle nizinne wykorzystują rośliny z rodzaju Sarcophrynium do budowy gniazd.
Szympansy wykonują z giętkich łodyg Sarcophrynium narzędzia do wybierania termitów z termitier.
Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj z rodziny marantowatych (Marantaceae) z rzędu imbirowców (Zingiberales).
Wykaz gatunków Sarcophrynium bisubulatum (K.Schum.) K.Schum. Sarcophrynium brachystachys (Benth.) K.Schum. Sarcophrynium congolense Loes. Sarcophrynium prionogonium (K.Schum.) K.Schum. Sarcophrynium schweinfurthianum (Kuntze) Milne-Redh. Sarcophrynium villosum (Benth.) K.Schum.
Zagrożenie i ochrona Sarcophrynium villosum jest ujęty na czerwonej liście Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody jako gatunek zagrożony wyginięciem (EN). Znany jest tylko z pięciu lokalizacji na niewielkim obszarze (< 500 km²), przy czym w co najmniej jednej lokalizacji obserwuje się zanik siedliska z powodu rosnącego poziomu rozwoju rolnictwa.
Zastosowanie Rośliny spożywcze Galaretowata otoczka nasiona jest bardzo słodka i jest jadalna.
Rośliny lecznicze W niektórych regionach nasiona i kłącza są wykorzystywane w medycynie ludowej do leczenia chorób płuc. W Kamerunie napar ze świeżych liści S. schweinfurthianum stosowany jest jako parówka w malarii.
Badania w kierunku działania przeciwbakteryjnego ekstraktu z liści S. brachystachys wykazały znaczące działanie hamujące na gronkowca złocistego, pałeczkę okrężnicy i pałeczkę ropy błękitnej. W badaniach potwierdzono również działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne.
Inne zastosowania Liście Sarcophrynium prionogonium wykorzystywane są do wytwarzania koszy i pakowania.
Liście S. brachystachys służą do osłaniania chat oraz do pakowania i gotowania żywności. Włókna uzyskane z ogonków liściowych służą do wyrobu lin, mat, koszy, przedmiotów codziennego użytku i pułapek na ryby.
Baka w Kamerunie wykorzystują S. brachystachys i S. schweinfurthianum do wytwarzania strzech, garnków, blach do pieczenia, talerzy, kubków, lejków, czerpaków do ryb, kroplomierzy, wentylatorów, szufelek, parasoli, pojemników na żywność, patyczków do nosa, sznurków i smoczków. Wykorzystują je również jako wyściółki pod maty do spania.
Rośliny magiczne Baka rozbijają spalone kłącza S. brachystachys drewnianym tłuczkiem, dodają olej palmowy i taką mieszaniną nacierają czoło i grzbiet dłoni, w nadziei na znalezienie i zebranie dużej ilości bulw dzikiego pochrzynu.
Przypisy
Kategoria:Marantowate