mały|Chivalry (1885) autorstwa Franka Bernarda Dicksee’a. Obraz przedstawiający rycerza ratującego porwaną damę, co nawiązuje do wartości etosu rycerskiego. Dama w opałach – motyw fabularny, w którym jeden lub kilku mężczyzn musi uratować kobietę uprowadzoną lub znajdującą się w innej sytuacji zagrożenia. „Dama” jest zwykle przedstawiana jako osoba piękna, popularna i wywodząca się z wyższych warstw społecznych; w utworach fantasy oraz baśniach najczęściej ukazywana jest jako . Więzi rodzinne, miłość, pożądanie lub połączenie tych motywacji skłaniają męskiego protagonistę do podjęcia działań stanowiących oś fabuły, co często prowadzi do jego heroizacji jako odważnego wybawcy.
Etymologia Nazwa motywu wywodzi się od francuskiego określenia demoiselle en détresse. Jego początki wiąże się ze średniowiecznymi romansami rycerskimi i ideałami kodeksu rycerskiego, zgodnie z którymi obowiązkiem rycerza była obrona kobiet znajdujących się w niebezpieczeństwie. Motyw ten rozpowszechnił się następnie w baśniach, legendach i literaturze przygodowej, a współcześnie występuje również w filmach, serialach telewizyjnych i grach wideo.
Geneza i tradycja literacka Schemat fabularny, w którym bohater ratuje zagrożoną kobietę, ma długą tradycję w mitologii i folklorze. W mitologii greckiej Andromeda, córka króla Kefeusa, została przykuta do skały i pozostawiona na pożarcie potworowi morskiemu, gdyż tylko jej ofiara mogła przebłagać bogów; Perseusz, który się w niej zakochał, poprosił Kefeusa o jej rękę, a następnie zabił potwora. Złota legenda Jakuba de Voragine (1265–1266) upowszechniła opowieść o świętym Jerzym, który uratował córkę króla Libii przed smokiem i zabił potwora w zamian za obietnicę przyjęcia chrztu przez poddanych króla. W folklorystyce opowieści, w których bohater zabija smoka i ratuje przeznaczoną mu na ofiarę królewnę, klasyfikowane są jako typ 300 („Pogromca smoka”, ang. The Dragon-Slayer) w międzynarodowym katalogu bajek Aarnego–Thompsona–Uthera, typ ATU 300..
Kanadyjski teoretyk literatury Northrop Frye w Anatomy of Criticism (1957) uznał motyw zabicia smoka za typową postać romansu opartego na wyprawie (quest-romance), wskazując jako przykłady legendy o świętym Jerzym i Perseuszu. Według Frye’a pełna fabuła takiego romansu obejmuje trzy etapy: niebezpieczną wędrówkę z pomniejszymi przygodami, rozstrzygającą walkę oraz wywyższenie bohatera. Postacie sprzyjające wyprawie, wśród nich obok bohatera jego przyszła wybranka, są w tej konwencji idealizowane, a postacie jej przeciwne – przedstawiane jako jednoznacznie złe.
W średniowiecznym romansie rycerskim obowiązek niesienia pomocy kobietom stanowił element etosu rycerskiego. W Le Morte d’Arthur Thomasa Malory’ego rycerze Okrągłego Stołu co roku w Zielone Świątki składali przysięgę, która zobowiązywała ich m.in. do udzielania pomocy damom, pannom i szlachciankom pod karą śmierci. Yağmur Su Kolsal wskazuje, że w utworze Malory’ego kobiety stanowią siłę motywującą czyny rycerskie, a postać damy w opałach służy uwydatnieniu bohaterskich dokonań postaci męskich: bezimienne damy proszące o pomoc tworzą sytuacje, w których rycerze mogą dowieść swojej wartości i zbudować reputację. Autorka interpretuje tę funkcję jako instrumentalizację postaci kobiecych, których sprawczość zostaje podporządkowana rozwojowi fabularnemu bohaterów męskich. Podobnie Dorsey Armstrong twierdzi, że walka rycerska nabiera u Malory’ego znaczenia poprzez sposób konstruowania postaci kobiecych, a ideał rycerskiej wspólnoty Okrągłego Stołu daje się przedstawić jedynie przy obecności kobiet w pozycji podporządkowanej.
Już w tekstach średniowiecznych schemat ten bywał odwracany lub wykorzystywany przez same postacie kobiece. U Malory’ego Gawain i jego brat Gaheris zostają uratowani przez cztery damy, co Kolsal określa jako odwrócenie ról rycerskich, a czarodziejka Hellawes podaje się za kobietę potrzebującą pomocy, aby zwabić Lancelota w pułapkę.
Charakterystyka W klasycznej postaci motywu bohaterka zostaje uprowadzona, uwięziona lub w inny sposób pozbawiona możliwości samodzielnego działania, a jej uwolnienie staje się głównym celem protagonisty i podstawowym impulsem rozwoju fabuły. Najczęściej jest ona ukochaną bohatera, rzadziej członkinią jego rodziny lub inną bliską mu osobą. W wielu utworach motyw ten stanowi główną oś narracji, natomiast w innych pojawia się jedynie jako jeden z wątków pobocznych.
Krytycy wiążą bezradność bohaterek przedstawianych w ramach tego motywu z utrwalonymi w społeczeństwie przekonaniami, zgodnie z którymi kobiety jako grupa wymagają opieki ze strony mężczyzn oraz szczególnego traktowania. W historii tego motywu rola kobiety jako ofiary oczekującej na męskiego wybawcę pozostawała zasadniczo niezmienna, natomiast zmieniali się jej prześladowcy, dostosowując się do gustów odbiorców i dominujących w danym okresie społecznych lęków. W tej roli występowali między innymi potwory, szaleni naukowcy, naziści, hipisi, członkowie gangów motocyklowych czy istoty pozaziemskie.
Współcześnie motyw ten bywa przedmiotem krytyki jako przykład stereotypowego przedstawiania kobiet. Zwraca się uwagę, że bohaterki pełniące rolę „damulki w opałach” często mają ograniczoną sprawczość, a ich główną funkcją jest motywowanie działań protagonisty. Jednocześnie we współczesnej kulturze popularnej coraz częściej spotyka się modyfikacje tego schematu – bohaterki otrzymują bardziej rozbudowaną charakterystykę, wykazują większą samodzielność lub same stają się postaciami ratującymi innych, odwracając tradycyjny układ ról.
Do najbardziej znanych przykładów wykorzystania motywu ze współczesnej kultury należą księżniczka Peach z serii Mario, księżniczka Buttercup z Narzeczonej dla księcia (1987), Ann Darrow z King Konga (1933), Daphne z gry Dragon’s Lair (1983), z The Legend of Zelda (1986) oraz Ashley Graham z gry Resident Evil 4 (2005). Motyw występuje także w bardziej złożonej formie w niektórych współczesnych utworach, w których postacie kobiece zachowują większą sprawczość mimo pełnienia roli osoby poszukiwanej lub ratowanej.
Modyfikacje i odwrócenia motywu Odbiór niektórych postaci zmieniał się z czasem. Po premierze Gwiezdnych wojen (1977) część recenzentów opisywała księżniczkę Leię w kategoriach tradycyjnej damy w opałach, jako uwięzioną i zagrożoną księżniczkę; współcześnie bywa ona natomiast przedstawiana jako księżniczka, która ratuje się sama i jest zdolna do ratowania zarówno siebie, jak i towarzyszących jej mężczyzn. W filmie Shrek (2001) księżniczka Fiona, uwolniona z wieży przez tytułowego ogra, sama pokonuje Robin Hooda i jego towarzyszy, którzy przybywają, by ją „uratować”. Johann W. Unger i Jane Sunderland wskazują, że scena ta pozwala Fionie odrzucić tradycyjną rolę kobiecą, choć w ich ocenie film zarówno podważa, jak i potwierdza stereotypy płcioweJohann W. Unger, Jane Sunderland, Gendered discourses in a contemporary animated film: subversion and confirmation of gender stereotypes in Shrek, [w:] Norman Fairclough, Giuseppina Cortese, Patrizia Ardizzone (red.), Discourse and Contemporary Social Change, Frankfurt: Peter Lang, 2007, s. 459–486, ISBN 978-3-03911-276-0 ..
Analiza ilościowa pięciu filmów Disneya z lat 2009–2016 wykazała, że postacie książąt i księżniczek dokonywały akcji ratunkowych oraz same były ratowane z podobną częstotliwością, co autorzy uznali za podważenie wcześniejszych obserwacji, według których księżniczki częściej występowały w roli dam w opałach. Jako przykład wskazano Zaplątanych (2010), w których w tej samej scenie Flynn uwalnia Roszpunkę spod władzy Gothel, a Roszpunka leczy jego śmiertelną ranę. Cassandra Primo odczytuje finał tego filmu bardziej tradycyjnie, wskazując, że to bohater męski ratuje sytuację w kulminacyjnym momencie, a jego gotowość oddania życia za Roszpunkę wzmacnia jego męski wizerunek. W badaniach odnotowuje się również zmiany w przedstawianiu postaci męskich: według przywoływanej przez Hine’a i współautorów analizy Amy M. Davis bohaterowie tacy jak Flynn Rider kierują się poczuciem niesprawiedliwości i dążeniem do stania się jak najlepszymi dla kochanych kobiet, a przedstawienia męskości w filmach Disneya z czasem obejmują także wrażliwość emocjonalną i rosnący szacunek wobec bohaterek.
Całkowite odwrócenie ról występuje w filmie Zaczarowana (2007). Giselle, przeniesiona z baśniowego świata do Nowego Jorku, znajduje schronienie u Roberta, który później budzi ją pocałunkiem z zatrutego snu. W finale królowa Narissa w postaci smoka porywa Roberta na szczyt wieżowca, a Giselle wspina się za nią z mieczem i ratuje go; Narissa komentuje tę sytuację, stwierdzając, że to Robert stał się damą w opałachZaczarowana (Enchanted), reż. Kevin Lima, Walt Disney Pictures, 2007..
W Herkulesie (1997) jedną z pierwszych prób bohaterskich protagonisty jest uratowanie Megary przed Nessosem. Megara pozostaje jednak na usługach Hadesa, który zleca jej uwiedzenie Herkulesa i doprowadzenie do jego upadku. Primo określa ją jako femme fatale i krytykuje jej nadmiernie seksualizowane przedstawienie, zarazem wskazując, że Megara nie jest ani wyidealizowaną księżniczką, ani uosobieniem zła, gdyż dokonuje zarówno czynów zdradzieckich, jak i altruistycznych – ostatecznie odpycha Herkulesa spod spadającej kolumny, przypłacając to życiem. Autorka zwraca też uwagę na nietypowe ujęcie bohatera męskiego: Herkules odrzuca zaloty Megary, a w finale rezygnuje z boskości i miejsca na Olimpie, by pozostać z nią, co Primo interpretuje jako przejaw promowania równości płci.
W filmie Ex Machina (2014) twórca sztucznej inteligencji Nathan celowo aranżuje scenariusz damy w opałach, aby sprawdzić, czy androidka Ava zdoła pozyskać emocjonalną lojalność programisty Caleba; Caleb postanawia pomóc jej w ucieczce, a Ava po uwolnieniu pozostawia go zamkniętego. Chia Wei Fahn wskazuje, że Ava posługuje się przy tym m.in. wyobraźnią, seksualnością, empatią i manipulacją. W kontekście przemocy, jakiej Nathan dopuszczał się wobec androidek, autor interpretuje jej ucieczkę jako walkę o wolność przeciw opresji, polemizując z Jennifer Henke, która widzi w działaniach Avy brak moralności.
Motyw bywa również wykorzystywany w konwencji, w której postać przedstawiająca się jako ofiara okazuje się zagrożeniem dla osoby udzielającej jej pomocy. W powieści Zaginiona dziewczyna Gillian Flynn (2012) Amy Dunne upozorowuje własne zaginięcie, a następnie, pozbawiona środków, zwraca się o pomoc do byłego partnera, Desiego Collingsa, który ukrywa ją w swoim domu. Amy aranżuje dowody wskazujące, że Desi ją porwał i zgwałcił, po czym zabija go i wraca do męża jako rzekoma ofiara. Według „The Hollywood Reporter” powieść podejmuje stereotypy dotyczące kobiet jako ofiar, a jej bohaterka odchodzi od konwencji damy w opałach.
Motyw w przekazach medialnych Pojęcie damy w opałach stosowane jest także w analizach relacji medialnych o rzeczywistych wydarzeniach. Mark Feldstein z University of Maryland określa medialny wzorzec relacjonowania zaginięć młodych białych kobiet, widoczny m.in. w relacjach o zaginięciu Natalee Holloway w 2005 roku, jako „narrację o dziewczynie w niebezpieczeństwie” (maiden-in-peril narrative), stosowaną przez prasę od blisko 200 lat; zjawisko to określa się również mianem syndromu zaginionej białej kobiety.
Laleh Khalili wskazuje, że narracja o amerykańskiej szeregowej Jessice Lynch, wziętej do niewoli w Iraku w 2003 roku i odbitej przez siły specjalne, przedstawiała ją jednocześnie jako bohaterską kobietę i jako damę w opałach, której uratowanie przez heroizowanych żołnierzy miało potwierdzać moralną wyższość najeźdźców nad przedstawianymi jako barbarzyńcy Irakijczykami. Shannon L. Holland argumentuje, że przedstawianie Lynch jako ofiary podkreślało sprawność bojową amerykańskiej armii i było wykorzystywane w argumentacji przeciwko integracji kobiet w wojsku. W 2007 roku komisja Izby Reprezentantów Stanów Zjednoczonych przeprowadziła przesłuchanie dotyczące wprowadzających w błąd informacji o schwytaniu i odbiciu Lynch.