Wojna domowa w Gruzji () – wewnętrzny konflikt zbrojny w Gruzji toczony w latach 1991–1993 pomiędzy zwolennikami pierwszego prezydenta kraju, Zwiada Gamsachurdii (zwanymi „zwiadystami”) a siłami rządowymi pod przywództwem Eduarda Szewardnadzego.
Tło wydarzeń Gruzja ogłosiła niepodległość w kwietniu 1991 roku. Jej pierwszym prezydentem został były dysydent Zwiad Gamsachurdia. W ciągu ośmiu miesięcy sprawowania urzędu zraził do siebie gruzińską inteligencję oraz środowiska biznesowe i doprowadził do drastycznego pogorszenia relacji z mniejszościami etnicznymi, co przerodziło się w konflikt zbrojny między Gruzją a Osetią Południową. 1 września Rada Deputowanych Ludowych Osetii Południowej ogłosiła powstanie Republiki Osetii Południowej. Następnego dnia Narodowo-Demokratyczna Partia Gruzji (NDP) zorganizowała wiec na Alei Rustaweliego w Tbilisi, domagając się dymisji prezydenta i rządu oraz rozwiązania Rady Najwyższej i przeprowadzenia nowych wyborów do tego organu. Obecne na miejscu oddziały gruzińskiego OMON-u otworzyły ogień, raniąc sześć osób. Do 11 września liderzy 25 partii politycznych poparli żądanie natychmiastowej dymisji Gamsachurdii. W nocy z 4 na 5 października, podczas wymiany ognia między oddziałami wojskowymi a opozycją, zginęło dwóch zwolenników Gamsachurdii; w konsekwencji 8 października parlament Gruzji na nadzwyczajnym posiedzeniu przyjął uchwałę uznającą te wydarzenia za próbę zamachu stanu.
Chronologia wydarzeń Obalenie i wygnanie prezydenta thumb|left|Wewnętrzny dziedziniec gmachu parlamentu podczas zamachu stanu w Tbilisi, grudzień 1991 20 grudnia 1991 roku Gamsachurdia zażądał natychmiastowego rozbrojenia i rozwiązania Gwardii Narodowej, grożąc uderzeniem w jej bazę za pomocą czterech pocisków rakietowych typu ziemia-ziemia. Rankiem 22 grudnia oddziały Gwardii Narodowej pod dowództwem Tengiza Kitowaniego wszczęły w Tbilisi bunt przeciwko Gamsachurdii. Rebelianci opanowali kilka strategicznych punktów w mieście i zaatakowali gmach parlamentu. Agencja informacyjna TASS, relacjonująca początkowe dni konfliktu, oceniła sytuację następująco:
thumb|left|Gamsachurdia schodzi do bunkra Przez dwa tygodnie na Alei Rustaweliego toczyły się walki z użyciem artylerii i czołgów. 6 stycznia 1992 roku Gamsachurdia wraz ze swoimi zwolennikami opuścił bunkier w gmachu rządu, a następnie wyjechał z kraju. Próbował uzyskać azyl polityczny w Azerbejdżanie; jego konwój przekroczył granicę z sąsiednią republiką o godzinie 9:00 rano. Przez pięć godzin prowadził telefoniczne negocjacje w sprawie azylu, lecz spotkał się z odmową. Następnie Gamsachurdia wraz z towarzyszącymi mu osobami udał się do Armenii, gdzie 10 stycznia oficjalnie wystąpił o azyl polityczny – wniosek ten został uwzględniony. W samej Gruzji zwolennicy Gamsachurdii – zwani „zwiadystami” – nie pogodzili się z jego odsunięciem od władzy i przyjęli postawę opozycyjną wobec nowych władz. W Zugdidi zwolennicy Gamsachurdii przejęli nawet autobus przewożący obywateli Armenii, proponując ich wymianę na gruzińskiego prezydenta, który – jak twierdzili – był „przymusowo przetrzymywany w Armenii” 14 stycznia wszczęto postępowanie karne przeciwko obalonemu prezydentowi pod zarzutem „podżegania do konfliktów na tle etnicznym, sprzeniewierzenia środków państwowych na szczególnie dużą skalę, nadużycia władzy oraz niszczenia zabytków architektury i historii”. Śledztwo zakończono w maju 1992 roku. Tengiz Sigua, który objął funkcję p.o. premiera z ramienia gruzińskiej Rady Wojskowej, po odsunięciu od władzy pierwszego prezydenta kraju oświadczył:
Gamsachurdia przyjął zaproszenie od Dżochara Dudajewa, przywódcy samozwańczej Czeczeńskiej Republiki Iczkerii, który wysłał własny samolot do Erywania, by zabrać rodzinę Gamsachurdii. 15 lutego 1992 roku Gamsachurdia został uroczyście powitany w Groznym i zakwaterowany w rezydencji w centrum miasta.
Działania partyzanckie W tamtym czasie Megrelia stała się centrum działań zwolenników Gamsachurdii (tzw. „zwiadystów”). 28 marca 1992 roku rozpoczęli oni ofensywę i w ciągu kilku dni zajęli miasta Zugdidi, Senaki, Chobi, Abasza oraz Poti. Rankiem 3 kwietnia wojska rządowe przekroczyły rzekę Cchenisckali i wkroczyły do zachodniej Gruzji; do wieczora bez rozlewu krwi odzyskały kontrolę nad wszystkimi miastami, które wcześniej znajdowały się w rękach zwolenników Gamsachurdii. 24 czerwca o godz. 3:00 nad ranem ponad stu zwolenników Gamsachurdii opanowało budynek centrum telewizyjnego w Tbilisi; o godz. 6:00 na antenie wystąpił Walter Szurgaja – współpracownik obalonego prezydenta – wzywając ludzi do gromadzenia się pod budynkiem telewizji i żądania powrotu Gamsachurdii. Kilka godzin później oddziały rządowe otoczyły centrum telewizyjne i przypuściły szturm, odzyskując budynek i aresztując rebeliantów. 6 lipca w Calendżisze oddział zwolenników Gamsachurdii otoczył internat, w którym przebywało 80 bojowników oraz Dżaba Ioseliani, dowódca formacji Mchedrioni; następnie podjęli oni próbę szturmu na budynek, lecz zostali odparci. 9 lipca w pobliżu wsi Kanti – na granicy rejonów Calendżicha i Czchorocku – zwiadyści zaatakowali pojazd i uprowadzili jego pasażera, Aleksandra Kawsadzego, wicepremiera oraz przewodniczącego Komisji ds. Praw Człowieka i Stosunków Międzyetnicznych, który został wysłany, by prowadzić z nimi negocjacje. 11 sierpnia w Zugdidi, podczas spotkania przedstawicieli Rady Państwa ze zwolennikami Zwiada, Gocza Bachia – były szef osobistej ochrony Gamsachurdii – wziął do niewoli kolejnych 12 gruzińskich urzędników państwowych, w tym ministra spraw wewnętrznych Romana Gwencadzego oraz doradcę Szewardnadzego ds. bezpieczeństwa narodowego Dawida Salaridzego. Pod pretekstem uwolnienia wicepremiera Kawsadzego i zabezpieczenia szlaków komunikacyjnych – w tym linii kolejowej oraz innej kluczowej infrastruktury – oddziały Gwardii Narodowej wkroczyły do Abchazji, gdzie wkrótce wybuchły działania zbrojne.
Ofensywa i klęska zwolenników Gamsachurdii thumb|Mapa działań wojennych, lipiec – październik 1993 thumb|Mapa działań wojennych, październik 1993 – styczeń 1994 Podczas gdy wojska gruzińskie prowadziły wojnę w Abchazji, siły zwolenników Gamsachurdii pod dowództwem Wachtanga (Lotiego) Kobalii nasiliły swoje działania w zachodniej Gruzji. 3 czerwca 1993 roku oddział wojskowy dowodzony przez Badzaguę – współpracownika Kobalii – wkroczył do miasta Gali w Abchazji i przejął kontrolę nad całym rejonem. 14 czerwca Dżaba Maglakelidze, członek dawnego parlamentu „zwiadystowskiego”, odczytał w telewizji w Zugdidi orędzie Zwiada Gamsachurdii do narodu; w wystąpieniu stwierdzono, że miasta Suchumi, Oczamczyra i Gali zostaną wkrótce oddane Abchazom, a wojska gruzińskie powinny uznać nielegalność sprawujących władzę organów, przyłączyć się do sił Kobalii i wspólnie walczyć o przywrócenie prawowitych rządów. W lipcu oddziały zwolenników Gamsachurdii pod dowództwem Kobalii wkroczyły do Zugdidi. 28 lipca uzbrojony oddział Kobalii bez walki zajął Senaki, choć 31 lipca wycofał się z miasta w wyniku negocjacji z władzami. 28 sierpnia zwiadyści opanowali kilka miejscowości w Megrelii: Senaki, Abaszę i Chobi. W nocy z 14 na 15 września ich oddziały, dowodzone przez Lotiego Kobalię, zablokowały linię kolejową Batumi–Tbilisi. 24 września Gamsachurdia powrócił do zachodniej Gruzji i stanął na czele tak zwanego „rządu na uchodźstwie” w Zugdidi, dążąc do przywrócenia w kraju legalnej władzy. Wieczorem 4 października siły rządowe odzyskały kontrolę nad Choni. 10 października Zwiad Gamsachurdia zorganizował wiec, podczas którego zapewnił swoich zwolenników, że „legalna władza zostanie przywrócona”. Tymczasem gruzińska prokuratura wydała nakazy aresztowania Gamsachurdii, Kobalii oraz ich zwolenników. W konkluzji prokuratury stwierdzono:
Następnego dnia walki w rejonie Samtredii przybrały na sile. Siły zwolenników Gamsachurdii skoncentrowały ludzi i sprzęt w pobliżu rzeki Cchenistskali. O świcie 17 października zaatakowali Samtredię, zdobywając ją kilka godzin później, a 19 października zajęli Lanczchuti niemal bez walki. Wykorzystując ten sukces, zwolennicy Gamsachurdii przypuścili następnego dnia potężną ofensywę na Kutaisi – drugie co do wielkości miasto Gruzji – którego upadek otworzyłby drogę do Tbilisi. Armia gruzińska, która poniosła już wcześniej klęskę w Abchazji, była zdemoralizowana. Uzyskawszy zapewnienia od rosyjskich sił pokojowych, że wszelka ofensywa od strony Abchazji zostanie powstrzymana, rząd Szewardnadzego skierował pozostałe lojalne jednostki przeciwko zwolennikom Gamsachurdii.
W tym samym czasie siły Lotiego Kobalii rozpoczęły działania w kierunku Cchaltubo i Kopitnari, lecz zostały zatrzymane przez wojska rządowe w pobliżu miasta Wani. Obroną Kutaisi osobiście dowodził minister obrony Giorgi Karkaraszwili. Według gruzińskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych siłom rządowym udało się odeprzeć pierwszy atak i zatrzymać natarcie przeciwnika w odległości 12 km od miasta. Po odparciu szturmu zwolenników obalonego prezydenta wojska rządowe przeszły do kontrofensywy i wkrótce odzyskały kontrolę nad Choni i Lanczchuti. Odzyskały również Ozurgeti, zajęte wcześniej przez zwiadystów niemal bez oporu. 25 października wojska rządowe ruszyły w kierunku Senaki, zdobywając miasto następnego dnia; do końca 28 października pod ich pełną kontrolą znalazło się także Chobi.
Na początku listopada 1993 roku siły zwolenników Gamsachurdii wciąż prowadziły działania bojowe w pobliżu Poti, ostrzeliwując okręty rosyjskiej Floty Czarnomorskiej. W odpowiedzi rosyjski kontradmirał Nikołaj Michałczenko skierował do akcji siły desantowe pod dowództwem generała Władimira Romanienki, które zadały zwiadystom dotkliwą porażkę. Po upadku Chobi Gamsachurdia odwołał Kobalię i mianował Badriego Zarandię swoim ministrem obrony, jednak nie zmieniło to przebiegu działań wojennych. 6 listopada Zugdidi – ostatni bastion zwolenników Gamsachurdii – padło niemal bez walki. Resztki sił wiernych Gamsachurdii rozproszyły się w lasach rejonu Calendżicha, a sam obalony prezydent zaczął się ukrywać. W grudniu Gamsachurdii coraz trudniej było unikać rządowych oddziałów prowadzących poszukiwania. 31 grudnia zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach we wsi Dzweli Chibula w górzystym regionie Megrelii. Według właściciela domu, w którym przebywał, popełnił samobójstwo, strzelając sobie w głowę z pistoletu. Jednak obecność otworu po kuli w tylnej części głowy dała początek teorii, jakoby został zamordowany. O zamordowanie Gamsachurdii oskarżano Eduarda Szewardnadzego.
W wywiadzie udzielonym w 2009 roku dziennikowi „Wriemia Nowostiej” były premier Gruzji Tengiz Sigua wspomniał o jeszcze jednej teorii dotyczącej śmierci – otruciu:
Śmierć Zwiada Gamsachurdii oznaczała koniec wojny domowej w Gruzji; pozostałe oddziały partyzanckie zostały zlikwidowane w ciągu kolejnych miesięcy zimy i wczesną wiosną 1994 roku.
Następstwa thumb|Gruziński żołnierz nad ciałem zabitego kolegi podczas wojny domowej Jednym ze skutków dwuletniej wojny domowej była dekada niestabilności politycznej oraz nawracających kryzysów finansowych, gospodarczych i społecznych w Gruzji. Ponadto radykalni zwolennicy Gamsachurdii niepogodzeni z wynikiem wojny zorganizowali serię zamachów terrorystycznych i aktów sabotażu. Zarzucano im m.in. próbę zamachu na prezydenta Eduarda Szewardnadzego w lutym 1998 roku. Kilka dni później zwolennicy byłego prezydenta uprowadzili z ich siedziby w Zugdidi czterech obserwatorów z Misji Obserwacyjnej ONZ w Gruzji. Część porywaczy poddała się, jednak Gocza Esebuja – przywódca grupy – zbiegł i zginął w strzelaninie z policją 31 marca.
19 października 1998 roku pułkownik Akaki Eliawa – były oficer sił wiernych Gamsachurdii – podjął próbę buntu w pobliżu Kutaisi. Po niepowodzeniu buntu Eliawa wraz ze swoimi zwolennikami zbiegł do lasów Megrelii. Stanowił on poważne wyzwanie dla władz, dopóki w 2000 roku nie został zabity przez oddział sił specjalnych Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (MGB).