Holandia, Królestwo Niderlandów (, wym. , ) – państwo w Europie Zachodniej, obejmujące także szereg mniejszych terytoriów wyspiarskich w regionie Karaibów, monarchia parlamentarna. Stolicą konstytucyjną jest Amsterdam, jednak faktyczną siedzibą rządu jest Haga. Europejska część Holandii jest obszarem gęsto zaludnionym, a około jednej czwartej tego terytorium leży poniżej poziomu morza – na terenie depresji.

W skład Holandii (Królestwa Niderlandów) wchodzą cztery kraje składowe – Holandia, Aruba, Curaçao i Sint Maarten. W myśl holenderskiej konstytucji mają one równorzędny status i niemal całkowitą autonomię w sprawach wewnętrznych. Holandia (kraj składowy) poza europejską częścią państwa obejmuje także trzy gminy zamorskie: Bonaire, Saba i Sint Eustatius (zbiorczo nazywane Holandią Karaibską), o ograniczonej autonomii. Zbiorcza nazwa dla wszystkich terytoriów Królestwa Niderlandów w obrębie Karaibów to Karaiby Holenderskie.

Na kontynencie europejskim Holandia graniczy z Belgią i Niemcami. Na karaibskiej wyspie Sint Maarten ma ponadto granicę lądową z Francją.

Holandia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) i Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO). W kraju swoją siedzibę mają: Stały Trybunał Arbitrażowy, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, Międzynarodowy Trybunał Karny oraz Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii.

Etymologia nazwy Nazwa Holandia (w języku niderlandzkim: ) wywodzi się z wczesnego średniowiecza; pierwszy raz w źródłach pojawiła się w IX w. Jest pochodzenia germańskiego, prawdopodobnie pochodzi od dwóch słów języka staroniderlandzkiego holt („lesisty”) i lant („kraj”), opisujących początkowo ziemie wokół Haarlemu. W XI wieku pojawia się w najstarszych kronikach holenderskich Roczniki z Egmondu (Annales Egmundenses), gdzie określa Hrabstwo Holandii.

Kwestia nazewnictwa w języku polskim Nazwą krótką zalecaną przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest „Holandia”, a w wersji pełnej oficjalnej „Królestwo Niderlandów”.

Nazwa „Niderlandy” (nid. Nederland) we współczesnym języku polskim stosowana jest zazwyczaj dla krainy historycznej – odnosi się do krajów dawniej pozostających we władaniu Habsburgów (Niderlandy Habsburskie, Niderlandy Hiszpańskie, Niderlandy Austriackie). Po powstaniu niepodległego państwa holenderskiego w języku polskim stosowane początkowo były różne nazwy pochodzące od formy , od formy oraz formy opisowe (np. Stany Skonfederowane). Po powstaniu współczesnego państwa holenderskiego w 1830 roku w języku polskim używano niemal wyłącznie nazwy Holandia (w różnych wariantach zapisu), zaś nazwa „Niderlandy” wyszła praktycznie z użycia w tym znaczeniu. Wyjątkiem jest skrócona nazwa państwa „Niderlandy”, zalecana do stosowania w dokumentach Unii Europejskiej.

W październiku 2019 r. władze holenderskie postanowiły, że zrezygnują z anglojęzycznego określenia „”, dotychczas stosowanego w marketingu dotyczącym tego kraju, na rzecz nazwy „”, a wprowadzanie zmiany rozpoczęto z początkiem roku 2020. Zmiana ta ma charakter wewnątrzkrajowy i dotyczy holenderskich instytucji, uniwersytetów, urzędów i ambasad itd., nie wiąże się zaś z apelem do innych państw o zastosowanie analogicznej zmiany w ich językach. Nie wpłynęło to na zmianę zalecanej krótkiej nazwy tego państwa w języku polskim.

Geografia

thumb|Holandia na zdjęciu satelitarnym NASA, maj 2000

Wody Kraj leży w dorzeczu trzech rzek: Renu, Mozy i Skaldy. Poza nimi wymienić można trzy mniejsze rzeki: IJssel (125 km), Waal (82 km) i Amstel (31 km). Długą tradycję (od VIII wieku) ma tu osuszanie terenów nadmorskich, jezior i zatok, poprzez tworzenie polderów. W 1932 r. w wyniku odcięcia zaporą Afsluitdijk (dł. 32 km) zatoki Zuiderzee od Morza Północnego powstało największe jezioro w kraju IJsselmeer (1 100 km²). Do największych przedsięwzięć, mających na celu ochronę wybrzeży Zelandii, należy realizacja zadań w ramach Planu Delta. Jego wykonanie w latach 1958–1986 pozwoliło na odgrodzenie tamami i groblami (wyposażonymi w śluzy) ujść Renu, Mozy i Skaldy do Morza Północnego. W wyniku osuszania powierzchnia kraju zwiększyła się z 33,6 tys. km² (1960) do 41,5 tys. km² (1992). Ważne szlaki komunikacyjne stanowią kanały śródlądowe (długość ok. 10 000 km) m.in. Amsterdam-Ren.

Gleby Na obszarze Peel między Brabancją Północną a Limburgią występują gleby torfowisk wysokich. Na obszarze nizin nadmorskich gleby torfowisk niskich. Na północ od Renu – gleby bielicowe. W południowo-wschodniej części kraju na niewielkiej powierzchni – gleby płowe. W zachodniej części ciemne gleby ziemne powstałe na podłożu piaszczystym. Na terenach polderów – marsze oraz gleby brunatne oraz gleby płowe; większość z nich została w ten sposób wysuszona, wskutek czego zyskano gleby urodzajne.

Klimat Klimat Holandii jest morski, umiarkowany i ciepły. Średnia temperatura stycznia wynosi od +1 °C na wschodzie do +3 °C na zachodzie. Natomiast w lipcu od +17 °C do +19 °C, w głębi kraju do +20 °C. Mała amplituda roczna temperatur jest wynikiem zachodnich i południowo-zachodnich wiatrów, które łagodzą upały i chłody zimowe. Średnia roczna suma opadów wynosi 750 mm. Częstym zjawiskiem są mgły.

Historia

Prehistoria Pierwsze narzędzia kamienne używane przez ludzi w okresie 180–200 tys. lat temu odnaleziono w okolicach Veluwe w prowincji Geldria. Najstarsze szczątki ludzkie pochodzą sprzed 30 tys. lat z okolic Twente w prowincji Overijssel. Pierwotnie ziemie te zamieszkiwały ludy pokrewne dzisiejszym Baskom.

Starożytność thumb|Nijmegen – (obok Maastricht) uznawane za najstarsze miasto Holandii Zamieszkane przez ludność celtycko-germańską tereny dzisiejszej Holandii zostały w pierwszym stuleciu przed naszą erą włączone wraz z resztą Galii do Imperium Rzymskiego przez Juliusza Cezara (51 p.n.e.). Za Oktawiana Augusta (30 p.n.e. – 14 n.e.) obszary te podporządkowane zostały dwóm prowincjom: Gallia Belgica i Germania Inferior. Granicę Cesarstwa stanowił Ren, jednak wpływy i władza Cesarstwa Rzymskiego rozciągały się również na żyjące dalej plemiona (np. Batawów, Kananefatów, Matiaków czy Fryzów). Antyrzymskie powstania (Fryzów w 28 n.e. czy Batawów pod wodzą Juliusza Cywilisa w 69–70 n.e.) zakończyły się wzmocnieniem zależności od Rzymu. Aż do okresu wędrówki ludów tereny te przeżywały rozkwit gospodarczy i demograficzny. Rzymski rodowód ma wiele miast dzisiejszej Holandii, np. Utrecht (rzymskie Traiectum), Nijmegen (Ulpia Noviomagus Batavorum) czy Lejda (Lugdunum).

Średniowiecze

Wraz z biegiem stuleci powstawały coraz to nowe samodzielne hrabstwa (w VIII w. było ich prawie 50) i księstwa. W XV wieku większość terytoriów została zjednoczona (za pomocą podbojów i małżeństw dynastycznych) przez Burgundów. W 1477 Holandia, a wraz z nią terytoria obecnej Belgii i Luksemburga, przeszła pod panowanie Habsburgów (od 1556 ich linii hiszpańskiej).

Republika Zjednoczonych Prowincji

thumb|upright|left|Flaga holenderska z czasów kolonialnych na replice statku „Batavia” (1628) W marcu 1572 doszło do wybuchu powstania przeciw Hiszpanii. Wynikiem rewolty było podpisanie 23 stycznia 1579 unii utrechckiej. Zakładała ona m.in. utworzenie wspólnej armii i jednolitego systemu pieniężnego, przy jednoczesnym zachowaniu szerokiej autonomii poszczególnych prowincji. Był to początek procesu, w wyniku którego doszło do rozbicia kraju na dwie części, z których powstały później dwa państwa – Belgia i Holandia.

Nowe państwo przybrało charakter kalwiński. Po zamordowaniu Wilhelma I (1584) tytuł namiestnika oraz naczelne dowództwo otrzymał jego syn Maurycy Orański, który kontynuował wojnę z Hiszpanią. Holandia odebrała jej liczne kolonie w Indiach Zachodnich, Afryce i Ameryce. thumb|upright=1.2|Holenderskie imperium kolonialne 9 kwietnia 1609 podpisano dwunastoletni rozejm, po którym rozpoczęła się kolejna wojna. W pokoju westfalskim 1648 Hiszpania uznała niepodległość Zjednoczonych Prowincji.

Od końca XVI w. prowincje przeżywały rozkwit – do miast holenderskich przeniósł się handel zamorski, powstały nowe kompanie handlowe, w tym Holenderska Kompania Wschodnioindyjska oraz Holenderska Kompania Zachodnioindyjska. Republika Zjednoczonych Prowincji brała udział wraz z potęgami ówczesnej Europy (Anglią, Francją) w kolonizacji Ameryki Północnej. W Holandii działali też sławni uczeni i artyści: Rembrandt, Hugo Grocjusz, Christiaan Huygens.

Obszar północnych Niderlandów protestanckich stanowi obecnie terytorium Holandii (oficjalna nazwa: Królestwo Niderlandów). Głową państwa jest król z dynastii Orańskiej-Nassau, potomek po kądzieli Wilhelma I.

Od końca XVIII wieku thumb|upright|Król Królestwa Niderlandów Wilhelm-Aleksander (2013) Potęga Holandii znacznie zmalała w XVIII wieku w wyniku wojen z Hiszpanią, Francją i Anglią. W tym też czasie utracono część zamorskich kolonii, co z kolei przyczyniło się do gospodarczej zapaści. W latach 1806–1810, w wyniku wojen napoleońskich, Niderlandy podporządkowane były Francji jako marionetkowe Królestwo Holandii. W 1810 Holandia została nawet przejściowo wcielona do Francji.

W 1815 r. Holandia została połączona z Niderlandami Południowymi (dzisiejszą Belgią) w Królestwo Zjednoczonych Niderlandów pod przywództwem Wilhelma I. Wspólne państwo nie przetrwało jednak długo: już w 1830 Belgowie w wyniku rewolucji odłączyli się od królestwa, by utworzyć własne państwo.

28 marca 1814 r. uchwalono konstytucjęKonstytucja Królestwa Holandii z 28 marca 1814 roku z późniejszymi zmianami., co dało początek liberalnym przemianom. Dalszą część XIX w. cechowała postępująca industrializacja w ramach rewolucji przemysłowej. Nadszedł kolejny wiek, a wraz z nim dwie wojny światowe. Wobec obu tych konfliktów Holandia ogłosiła neutralność, co jednak nie uchroniło jej od inwazji III Rzeszy w 1940 roku podczas II wojny światowej, w efekcie której państwo okupowano do 1945 roku. W czasie wojny działał emigracyjny rząd w Londynie, na czele którego stała królowa Wilhelmina.

Po wojnie kolonie holenderskie zyskały niepodległość lub szeroką autonomię. W 1949 roku po konflikcie zbrojnym z Niderlandami niepodległość zyskała największa kolonia: Indonezja. Po II wojnie światowej Holandia zerwała z tradycyjną polityką neutralności, przystępując w 1949 do NATO, w 1957 do EWG, poprzedniczki dzisiejszej Unii EuropejskiejŹródło – www.niderlandy.com..

Od kwietnia 2001 w Holandii możliwe są małżeństwa osób tej samej płci. Holandia była pierwszym państwem na świecie, które zarejestrowało związki partnerskie i ustanowiło ramy prawne dla stosunków homoseksualnych.

1 czerwca 2005 r. miało miejsce po raz pierwszy referendum dotyczące ratyfikacji traktatu Konstytucji dla Europy. Udział w nim wzięło 63,3% uprawnionych do głosowania. Jednak 61,6% głosujących głosowało przeciw.

Demografia Ewolucja ludności HolandiiDane dla lat 1500–1755 za: Rok Ludność Rok Ludność 1500 900 000 1700 1 850 000 1750 1 900 000 1755 2 078 000 1900 5 104 000 1930 7 825 000 1970 12 957 621 1990 14 892 574 2009 16 509 303 2017 17 108 799 2019 17 282 163 2020 17 407 585 2022 17 590 672 2024 17 942 942 Holandia jest 24. najgęściej zaludnionym krajem świata. Oficjalna liczba 396 osób / km² rośnie aż do 489, jeśli wziąć pod uwagę, że 18,4% powierzchni zajmują zbiorniki wodne.

Według rządowego biura statystycznego CBS Statline 1 stycznia 2023 r. 84,5% obywateli Holandii ma pochodzenie wyłącznie holenderskieObcokrajowcy., 5,6% – inne europejskie, 2,2% tureckie, 1,0% marokańskie, 6,7% – inne. Jednak statystyka ta nie obejmuje całego Królestwa Niderlandów, tj. dodatkowo Karaibów Holenderskich, w których większość stanowią osoby pochodzenia afrokaraibskiego.