Bitwa pod Kadesz

Bitwa pod Kadesz – starcie zbrojne, które miało miejsce pomiędzy wojskami egipskimi a hetyckimi w piątym roku panowania faraona Ramzesa II.

Ustalenie daty bitwy pod Kadesz jest zadaniem dość trudnym. Jedyna wzmianka dotycząca daty bitwy mówi o piątym roku panowania Ramzesa II. Nie jest pewna data objęcia rządów przez tego władcę. Część badaczy przyjmuje datę 1304/1303 p.n.e. jako początek jego panowania i na tej podstawie rok bitwy określany jest na 1300/1299 rok p.n.e.Healy M. Qades 1300 BC. Clash of the warrior king, Oxford; Santosuosso A. Kadesh Revisited: Reconstructing the Battle Between the Egyptians and the Hittites, [w:] Journal of the Military History t. 60/3, s. 423–444. Z kolei inni badacze przyjmują, że bitwa miała miejsce w 1274 p.n.e. Jest to jedna z najlepiej udokumentowanych bitew starożytności – zachowało się kilkanaście niezależnych antycznych źródeł na jej tematMagazyn wp.pl [data dostępu = 29 października 2017]..

Przed bitwą Państwo hetyckie długo zmagało się z Egiptem o dominację w Syrii. Historia tych zmagań sięga czasów faraona Totmesa III. Wraz z rozpoczęciem reformy religijnej faraona Echnatona, zainteresowanie Egiptu Syrią zmalało, co pozwoliło Hetytom na aktywność w tym regionie. Po objęciu rządów w Egipcie przez przedstawicieli XIX dynastii, zainteresowanie tego państwa sprawami syryjskimi znów wzrosło. Liczne kampanie wojenne faraona Setiego I w tym regionie pozwoliły odbudować dawny prestiż Egiptu. Wkrótce też armia egipska zaatakowała Kadesz i AmurruT. Bryce, The Kingdom…, s. 228.. Kraje te były wasalami hetyckimi. Taka agresja nie mogła pozostać bez odpowiedzi ze strony hetyckiej. Między obydwoma krajami doszło więc do walnej bitwy, która miała miejsce w okolicach Kadesz. Bitwa ta zakończyła się klęską Hetytów, a Muwatallis II został zmuszony do podpisania układu pokojowego z Setim I. Wkrótce potem faraon Seti I zmarł, a władzę w Egipcie objął jego syn Ramzes II. W 4. roku swego panowania, wyruszył on wraz z armią do Syrii. Kampania ta zaprowadziła Egipcjan do Tyru i Byblos. Następnie Egipcjanie wkroczyli do kraju Amurru, zaskakując jego władcę – Benteszinę, który poddał się faraonowiN. Grimal, s. 260.. W 5. roku panowania, Ramzes II wyruszył na drugą kampanię syryjską, której celem było objęcie we władanie całej Syrii. Na przeszkodzie realizacji jego planów stanęły jednak wojska hetyckie pod wodzą Muwatallisa II i jego brata Hattusilisa III. Wkrótce też obie armie spotkały się pod miastem Kadesz nad rzeką Orontes.

Casus Belli Bezpośrednią przyczyną wybuchu konfliktu między Egiptem i Hatti, odnajdujemy we fragmencie traktatu między Tudhalijasem IV a Szauszkamuwą:

„Kiedy Muwatallis (II), brat ojca mego, został królem, ludzie z kraju Amurru złamali przysięgę wierności między nimi, i tak powiedzieli do niego: „Z wolnych ludzi uczyniłeś nas swymi wasalami. Jednak teraz już nie jesteśmy twymi wasalami” I stali się oni stronnikami króla Egiptu (Ramzesa II). Dlatego też Muwatallis, brat ojca mego, oraz król Egiptu stoczyli między sobą bitwę. Muwatallis pokonał króla Egiptu, pokonał kraj Amurru i opanował go”C. Kühne, H. Otten Der Sausgamuva-Vertrag, Studien zu den Bogazkoy-Texten, t. 16, 1971, s. 28–38.

Mobilizacja armii Zgrupowanie armii egipskiej odbyło się w Pi-Ramzes. Cała armia została podzielona na 4 dywizje. Żołnierze pochodzący z Memfis tworzyli dywizje „Ptah”; żołnierze z Teb tworzyli dywizje „Amon”; żołnierze z Heliopolis tworzyli dywizje „Ra”; natomiast żołnierze z Tanis tworzyli dywizje „Set”. Szacowana wielkość armii egipskiej wynosiła około 20 000 ludzi (w tym 16 000 piechoty, 2000 rydwanów). W skład armii egipskiej, poza Egipcjanami wchodzili również Szardanowie oraz Nubijczycy. Faraon wyznaczył zadania bojowe po czym armia bez przeszkód udała się na północ. W czasie podróży część krajów złożyła faraonowi daniny.

Armia hetycka liczyła około 50 000 ludzi (w tym 40 000 piechoty oraz 3700 rydwanów). Przed rozpoczęciem wojny z Egiptem, Muwatallis II przeniósł stolicę z Hattusy do Tarhuntassy. Z nowej stolicy Muwatallis II mógł łatwiej kontrolować sprawy syryjskie i szybciej reagować na zagrożenia posiadłości hetyckich w Syrii. Główny trzon sił hetyckich uzupełniały kontyngenty wojsk krajów podległych Hetytom. Źródła egipskie wymieniają wszystkich sojuszników, którzy brali udział w tej bitwie.

Kampania dezinformacyjna Gdy Ramzes dotarł do Szabtuny leżącej około 11 kilometrów od Kadesz, przed oblicze faraona przyprowadzono dwóch Beduinów. W rzeczywistości byli to szpiedzy hetyccy, których zadaniem było wprowadzenie Ramzesa II w błąd. Przekazali oni informacje, jakoby armia hetycka była w Aleppo – około 200 kilometrów na północ od Kadesz, a sam król Muwatallis II zwleka z wyruszeniem na południe, gdyż zbytnio obawia się konfrontacji z armią egipską.

„(…) Przybyło dwóch Beduinów z plemion beduińskich, którzy tak powiedzieli do Jego Majestatu: Nasi bracia, którzy są wodzami plemion wrogich Hetytom, wysłali nas by przekazać Jego Wysokości tę wiadomość: Zostaniemy sługami Faraona, nie będziemy razem z Hatti. Wtedy rzekł Jego Majestat: Gdzie są wasi bracia którzy was wysłali byście poinformowali o ich planach Jego Majestat? Odpowiedzieli: Są tam, gdzie jest władca Hatti, gdyż Hetyta ma swój obóz w kraju Aleppo, na północ od Tunip i zbyt obawia się potęgi Faraona, by wyruszyć na południe”J.A. Wilson, The Text of The Battle of Kadesh, in: „The American Journal of the Semitic Languages and Literatures”, t. 43/4, 1927, s. 266–287.

Istnieje duże prawdopodobieństwo, że ta informacja spowodowała częściowe rozproszenie sił egipskich w drodze do Kadesz. Faraon, nie zaczekawszy na resztę swoich sił, wyruszył ku Kadesz ze swoją strażą przyboczną i dywizją „Amon”. Będąc już pod samym Kadesz, armia egipska rozbiła obóz naprzeciw miasta. Wkrótce jednak przed oblicze Ramzesa II doprowadzono dwóch hetyckich zwiadowców, złapanych przez egipskich żołnierzy. Okazało się, że armia hetycka znajduje się tuż za „Starym Kadesz”, gotowa do uderzenia.

Charakterystyka miejsca bitwy i ustawienie wojsk Dywizja „Amon” przed rozpoczęciem bitwy była ulokowana w obozie Ramzesa II, na północny wschód od Kadesz. Usytuowanie dywizji „Ra” także nie budzi wątpliwości. Znajdowała się ona na południe od dywizji „Amon”, w niezbyt dużej odległości od obozu Ramzesa. Kolejne dwie dywizje znajdowały się w znacznej odległości od miejsca walki. Dywizja „Ptah” musiała się znajdować kilka kilometrów od obozu Ramzesa, gdyż dołączyła do bitwy dopiero pod koniec pierwszego dnia zmagań. Dywizja „Set” znajdowała się najdalej od miejsca walki, dołączyła do pozostałych żołnierzy dopiero nocą bądź rankiem następnego dnia.

Armia hetycka znajdowała się na przeciwnym brzegu Orontesu, ukryta za miastem Kadesz.

Miasto Kadesz wznosiło się na wzgórzu leżącym na półwyspie między Orontesem płynącym z północy, wzdłuż wschodniej granicy miasta, a strumieniem płynącym z zachodu, który wpadał do Orontesu na północny zachód od miasta. Na południe od miasta mieszkańcy wykopali kanał, który łączył strumień z rzeką, przez co przekształcili półwysep w wyspę.

Bitwa I etap bitwy Po otrzymaniu informacji, iż Hetyci są gotowi do boju, Ramzes II wezwał swoich generałów na naradę. Jednocześnie wysłał swojego wezyra by ten ponaglił dywizję „Ptah”, która była oddalona o kilka kilometrów od obozu faraona. W tym momencie hetyckie rydwany przekroczyły Orontes.

Pierwszym celem Hetytów była dywizja „Ra”, która została całkowicie zaskoczona atakiem. Hetyci najprawdopodobniej uderzyli w środek wciąż maszerujących wojsk, tym samym dzieląc dywizję „Ra” na dwie grupy. Całkowicie zaskoczona dywizja została szybko pokonana, a jej niedobitki szukały schronienia w obozie Ramzesa. Za nimi podążały rydwany hetyckie – klęska faraona wydawała się nieunikniona.

Egipski kontratak W tym momencie Ramzes II wykazał się wyjątkowym bohaterstwem. Nie bacząc na własne bezpieczeństwo przywdział kolczugę i ruszył do boju. U jego boku pozostała tylko gwardia przyboczna oraz jego dwa wierne rumaki. Nie czekając bezczynnie ruszył wraz ze swą gwardią do boju z wrogiem:

„Jego Królewska Mość rzucił się między szyki nikczemnego Hetyty sam jeden. Ruszył naprzód, a gdy się rozejrzał, ujrzał, że otacza go 2.500 rydwanów, zmierzających do niego, oraz wszyscy zwiadowcy nikczemnego Hetyty i licznych krajów które mu towarzyszyły”K.A. Kitchen, s. 68.

Osobista odwaga faraona zapewne bardzo wzmocniła morale jego armii. Wraz z gwardią przyboczną Ramzes II uderzył na wrogie oddziały, które przekonane o swym zwycięstwie zajęły się plądrowaniem obozu egipskiego. Z dostępnych źródeł dowiadujemy się, że uderzał sześć razy na wroga. Jednakże w tej krytycznej sytuacji w której znalazł się faraon, nie jego osobista odwaga, lecz przybycie Nearinów z wybrzeża Amurru, uratowało Ramzesa II przed całkowitą klęską. Oddziały Nearinów uderzyły zapewne na tyły lub flankę wojsk hetyckich, które atakowały obóz Ramzesa, powodując powstanie zamieszania wśród Hetytów. Dowódcy hetyccy widząc to nowe zagrożenie, zapewne nakazali odwrót spod obozu Ramzesa II w kierunku południowym i tam doszło do przegrupowania szyków. Dzięki temu Ramzes II mógł przegrupować swoje siły i przygotować je do ataku na wojska hetyckie, które właśnie się przegrupowywały. W tym momencie do armii faraona mogła dołączyć dywizja „Ptah” – choć należy wspomnieć, iż część badaczy umieszcza to wydarzenie dopiero pod koniec pierwszego dnia bitwySantosuosso A. Kadesh Revisited: Reconstructing the Battle Between the Egyptians and the Hittites, [w:] Journal of the Military History t. 60/3, s. 423–444.8.. Tak wzmocniony Ramzes II przystąpił do kontrofensywy. Uderzenie wojsk egipskich zaskoczyło Hetytów, którzy rzucili się do ucieczki w kierunku starego Kadesz. Przyparte do rzeki wojska hetyckie zostały pokonane – część z nich dostała się do egipskiej niewoli. Jednak po drugiej stronie Orontesu wciąż stała piechota hetycka, która do tej pory nie brała udziału w bitwie. Dzień zbliżał się ku końcowi. Żołnierze egipscy rozpoczęli odbudowę obozu, do armii dołączyła dywizja „Set”. Do obozu Ramzesa II zaczęły powracać oddziały z dywizji „Amon” i dywizji „Ra”, które uciekły z pola bitwy w momencie ataku rydwanów hetyckich. Ramzes II skarcił powracające oddziały.

W obozie Egipcjan dokonano podliczenia strat. Dywizja „Ra” była najmocniej poturbowana po pierwszym dniu zmagań, „Amon” też odniosła spore straty. Dywizja „Set”, która przybyła pod Kadesz pod koniec pierwszego dnia bitwy nie odniosła żadnych strat. Dywizja „Ptah”, która wzięła udział w końcowym etapie zmagań w pierwszym dniu bitwy, miała minimalne straty.

Hetyci również ponieśli dotkliwe straty. Stracili najprawdopodobniej wszystkie rydwany. Wśród pokonanych wrogów Ramzes II wymienia m.in.: dwóch braci Muwatallisa II, dwóch jego Nosicieli Tarczy, jego sekretarza, sześciu wysokich rangą dowódców oraz czterech dowódców oddziału rydwanów.

III faza bitwy – 2. dzień zmagań Następnego dnia, Ramzes II rozkazał uderzyć na wojska hetyckie znajdujące się po drugiej stronie rzeki. Atak egipski tym razem zaskoczył Hetytów. Jednak, po krótkim szoku, armia hetycka zwarła szeregi i odparła atak egipskich rydwanów. Hetyci nie posiadali już jednak własnych rydwanów, by ruszyć w pościg za wycofującymi się jednostkami egipskimi. Natomiast Egipcjanie nie posiadali zbyt dużych sił, by rozgromić piechotę hetycką. Doszło do sytuacji patowej. W tej sytuacji Muwatallis II posłał do obozu Egipcjan posłańca z propozycją zawarcia rozejmu. Muwatallis II proponował zapewne zawarcie rozejmu na zasadzie status quo. W „poemacie” odnajdujemy fragment owego listu, choć należy go traktować z dużą dozą ostrożności: