thumb|Goryczka dynarska thumb|Goryczka kropkowana thumb|Goryczka wiosenna Goryczka (Gentiana L.) – rodzaj roślin zielnych z rodziny goryczkowatych. Rodzaj ten obejmuje ok. 335–400 gatunków. Występują one na całym świecie, głównie w klimacie umiarkowanym, na obszarach górskich. Zasiedlają alpejskie łąki, miejsca skaliste, bagna i widne lasy. Pochodzenie naukowej nazwy Gentiana wiązane jest z imieniem króla Ilirii z II w. p.n.e. Gentiosa, któremu przypisywano odkrycie leczniczych właściwości tych roślin. Rośliny znajdują zastosowanie lecznicze, w szczególności goryczka żółta, używana także do barwienia likierów.

Rozmieszczenie geograficzne Zasięg rodzaju obejmuje całą strefę umiarkowaną półkuli północnej. W strefie międzyzwrotnikowej obejmuje obszary górskie – w południowej Azji sięgając po Nową Gwineę i wschodnią Australię oraz w Ameryce Środkowej i wzdłuż obszarów górskich Ameryki Południowej do jej południowej części włącznie z Falklandami. Ogromna większość gatunków rośnie w Azji – ok. 300, z czego w Chinach ok. 250. W Europie występuje 29 gatunków (z czego 8 w Polsce). Na innych kontynentach poza Eurazją występują bardzo nieliczne gatunki, w Afryce rodzaj reprezentowany jest tylko w Maroku. Gatunki flory Polski

W 2017 roku odnaleziono, a w 2023 ogłoszono odkrycie w polskich Tatrach na dwóch stanowiskach Gentiana orbicularis Schur (≡ Gentiana brachyphylla subsp. favratii).

Morfologia Pokrój Przeważnie byliny kłączowe, rzadziej rośliny roczne lub dwuletnie. Zwykle są to niskie rośliny alpejskie, ale należą tu też gatunki osiągające do 1,5 m wysokości. Pędy są prosto wzniesione lub podnoszące się, z łodygami często kreskowanymi lub kanciastymi. Niektóre gatunki mają system korzeniowy wiązkowy, inne palowy, z tęgim i drewniejącym korzeniem, czasem występuje kilka zgrubiałych korzeni. Liście Naprzeciwległe (rzadko okółkowe lub skupione w rozecie przyziemnej), całobrzegie, siedzące, zwykle nagie. Kwiaty Wyrastają pojedynczo lub po kilka skupionych w wierzchotkach, czasem dodatkowo skupionych w szczytowym lub okółkowym kwiatostanie złożonym. Kwiaty są duże, promieniste, zwykle pięciokrotne (rzadko 4-, 6–8-krotne) o koronie zrosłopłatkowej, rurkowatej, dzwonkowatej lub lejkowatej, różnie zabarwionej. W pąku płatki korony skręcone. Kielich zrosłodziałkowy, z ząbkami nitkowatymi do jajowatych i wyraźnymi wiązkami przewodzącymi. Pręcików jest 5, ich pylniki są zwykle okazałe, a nitki przyrośnięte do nasady rurki korony, u nasady oskrzydlone. Zalążnia górna (siedząca lub wyniesiona na gynoforze), dwukomorowa. Znamiona tęgiego i krótkiego zwykle słupka są 2-łatkowe lub 2-wrębne, rzadziej szyjka jest nitkowato wydłużona. Cechą charakterystyczną, różniącą goryczki od podobnego rodzaju goryczuszka jest występowanie w koronie wyrostków między łatkami i brak rzęsek w gardzieli korony. Owoc Wielonasienna, walcowata lub elipsoidalna torebka otwierająca się dwiema klapami. Nasiona często oskrzydlone.

Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj z rodziny goryczkowatych (Gentianaceae), z plemienia Gentianeae i podplemienia Gentianinae.

Rodzajem siostrzanym względem Gentiana jest Tripterospermum. Rodzaje te rozdzieliły się 9,45 miliona lat temu. Oba tworzą jeden z dwóch głównych kladów w obrębie podplemienia Swertiinae. Do drugiego kladu należy kilka rodzajów obejmujących gatunki w tradycyjnym, szerokim ujęciu zaliczane do Gentiana takie jak: Gentianopsis, goryczuszka Gentianella i Comastoma.

Relacje filogenetyczne w obrębie podplemienia Swertiinae

Lista gatunków

Ochrona W Polsce wszystkie gatunki goryczki występujące dziko objęte są ochroną gatunkową.

Zastosowanie Wiele gatunków jest uprawianych jako rośliny ozdobne. Niektóre gatunki mają własności lecznicze. Za odkrywcę leczniczych właściwości wyciągu z goryczki górskiej uznaje się Gentiosa, króla Ilirii.

Gatunki uprawiane

Przypisy

Kategoria:Goryczkowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza