Pisz (dawniej Jańsbork albo JansborkDz.U. 1945 nr 33, poz. 196., ) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba powiatu piskiego i gminy miejsko-wiejskiej Pisz, w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, nad jeziorem Roś i nad wypływającą z niego rzeką Pisą. Miasto otacza Puszcza Piska.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło mieszkańców, zajmując powierzchnię 10,08 km².
Pisz leży na Mazurach, na obszarze historycznej Galindii. Ze względu na dawny zasięg osadnictwa Jaćwingów zaliczany jest również do Sudowii.
Gmina Pisz jest jedną z największych obszarowo gmin w Polsce – 634 km², obejmując około 2/3 jeziora Śniardwy.
Historia ok. 160 – informacja o Galindach w pracy aleksandryjskiego geografa Klaudiusza Ptolemeusza. 1254 – Papież Innocenty IV nadał Galindię we władanie książętom mazowieckim. mały|Kapliczka cmentarna przy ulicy Dworcowej 1255 – Książę kujawski Kazimierz zrzekł się Galindii na rzecz Zakonu krzyżackiego. 1343 – częściowe wytyczenie granicy z Mazowszem. mały|Pozostałości zamku w Piszu 1344/1345 – wzniesiono zamek na prawym brzegu Pisy. 1361 – oblężenie i spalenie zamku przez księcia litewskiego Kiejstuta. 1366 – ponowny szturm i zburzenie zamku przez Litwinów. 1367 – Komtur bałgijski Ulryk Fricke nadał prawa bartne osadzie przy zamku Johannisburg. 1379 – Ziemię Piską odwiedził Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Winrich von Kniprode. 1422 – początek planowego osadnictwa na terenie powiatu piskiego; Pisz powstał jako osada bartnicza, funkcjonująca jako wieś zagrodnicza, zasiedlona wolnymi pruskimi, z prawem bartnictwa, rybołówstwa i myślistwa. W 1424 wzmiankowano o sołtysie, co wskazywałoby na funkcjonującą już wieś. Wspomniany sołtys wymieniany jest także jako starosta bartny w 1450 r. Prawdopodobnie w tym czasie w pobliżu zamku funkcjonowały już karczmy i kramy rzemieślnicze. 1449 – Potwierdzone istnienie kościoła i szkoły, budowa mostu zwodzonego na Pisie. 1451 – pobyt w Piszu wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausena; nieudana próba lokacji miasta. Przywilej lokacyjny nadawał 200 łanów na prawie chełmińskim, a sołtysem i zasadźcą był Wawrzyniec Allwun, który otrzymał 30 łanów i trzy parcele w mieście. Na utrzymanie plebana wyznaczono 10 łanów. Mieszkańcy lokowanego miasta otrzymali 110 łanów wolnych od obciążeń oraz 50 łanów czynszowych, dla których wyznaczono 10 lat wolnizny. Wojna trzynastoletnia uniemożliwiła zasiedlenie miasta i nadanej ziemi. 1455 – powstanie chłopskie podczas wojny trzynastoletniej, zajęcie zamku piskiego przez powstańców. 1466 – Pisz został lennem Królestwa Polskiego. 1519–1521 – ostatnia wojna polsko-krzyżacka; zajęcie zamku przez oddział polski pod dowództwem Jerzego Talfusa. 1525 – Sekularyzacja Zakonu Krzyżackiego; początki luteranizmu na Mazurach. 1639 – pobyt w Piszu króla polskiego Władysława IV Wazy. 1645 – Pisz otrzymał prawa miejskie nadane przez elektora Fryderyka Wilhelma. 1656–1657 – częściowe zniszczenie ziemi piskiej przez Tatarów w okresie potopu szwedzkiego. 1658 – osiedlenie braci polskich na Ziemi Piskiej. 1665 – synod braci polskich w Kotle. mały|Wieża kościoła św. Jana Chrzciciela, sięgająca 1694 r. 1694 – pożar. 1697–1698 – rozbudowa zamku. 1698 – konferencja na zamku piskim króla Polski Augusta II Mocnego i elektora brandenburskiego Fryderyka I Hohenzollerna. Podczas „wielkich łowów” towarzyszących wizycie padły ostatnie żubry w Puszczy Piskiej. 1709–1711 – epidemia dżumy (przeżyło 14 mieszkańców). 1709 i 1734 – pobyt króla Stanisława Leszczyńskiego. 1794 – działania wojenne związane z powstaniem kościuszkowskim. 1798 – rozpoczęto prace przy uspławnianiu Pisy. 1803 – rozwiązanie zboru ariańskiego w Kosinowie. 1805 – powstanie zakładu hutniczego przerobu rudy darniowej w Wądołku (działał do 1889). 1806–1813 – przemarsze wojsk francuskich i rosyjskich w epoce napoleońskiej. 1809–1814 – okres wojen napoleońskich (ograbienie miasta i okolic),. 1813 – pobyt cara Aleksandra I. thumb|Kamienica z XIX wieku 1814 – uruchomienie żeglugi do Rynu i Gdańska. 1818 – Pisz został siedzibą powiatu. 1830 – organizowanie się ochotniczych oddziałów wojskowych na terenie ziemi piskiej wspierających powstanie listopadowe. 1843 – odbudowa zniszczonego kościoła. 1856 – powstanie straży pożarnej. 1863 – udział mieszkańców ziemi piskiej w powstaniu styczniowym. 1884–1885 – połączenie kolejowe z Olsztynem i Ełkiem. 1890 – powiat piski miał mieszkańców, w tym 37 tys. Polaków (76%). 1900 – budowa ratusza. 1901 – w parafii piskiej mieszkało 5000 Polaków i 3800 Niemców. 1903 – oddanie do użytku cegielni silikatowej. 1905 – budowa linii kolejowej Pisz – Orzysz. 1907 – założenie wodociągu i gazowni, budowa wieży ciśnień. 1908 – otwarcie szpitala powiatowego; budowa linii kolejowej Pisz – Dłutowo. 1910 – mieszkańców powiatu zadeklarowało jako ojczysty język polski, zaś – niemiecki. 1913 – powstanie rzeźni miejskiej. mały|Zniszczony Pisz w czasie I wojny światowej 1914 i 1915 – dwukrotna okupacja Pisza przez Rosjan podczas I wojny światowej. 1920 – plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu; w powiecie piskim za Niemcami padło głosów, za Polską – 14. 1925 – zbudowanie podstacji elektrowni. 1933 – przeprowadzenie generalnego remontu kościoła pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. mały|Mogiła żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej na Cmentarzu Komunalnym 1939 – budowa schronów wojskowych, w tym pierwszego na świecie schronu biernego typu regelbau 502. 24/25 stycznia 1945 – Pisz został zajęty przez 307 sowiecką dywizję piechoty dowodzoną przez generała majora B. Dołmatowa; zniszczenie zabudowy w niemal 70%. 1945 przyłączenie miasta do Polski, wysiedlenie ludności uznanej za niepolską, przeniesienie siedziby starostwa z Białej Piskiej do Pisza, otwarcie szkoły podstawowej, uruchomienie elektrowni i poczty, powołanie Urzędu Ziemskiego, powołanie spisu powszechnego (w powiecie mieszkało 700 osób), powstał PSS „Osadnik w Piszu”. 1946 powołano Powiatową Radę Narodową, administracyjnie zatwierdzono nazwę Pisz w miejsce dotychczasowej JańsborkZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().. 1948 – uruchomiono Piskie Zakłady Przemysłu Sklejek. 1960 – oddano do użytku budynek Domu Kultury w Piszu. 1969 – powstało Muzeum Ziemi Piskiej. 1975 – na skutek reformy administracyjnej powiat został zniesiony. 1987 – w Turnieju Miast Pisz przegrał ze Słubicami. 1989 – w wyniku demokratycznych wyborów do samorządu gminnego burmistrzem został Andrzej Wróblewski, następnie do 2002 urząd ten piastował Janusz Puchalski. mały|Starostwo Powiatowe w Piszu 1995 – ukazał się pierwszy numer nowej edycji czasopisma popularnonaukowego „Znad Pisy”. 1998 – podpisanie porozumienia o partnerstwie między Piszem a powiatem Schleswig-Flensburg. 1999 – po reformie administracyjnej powołano starostwo powiatowe, starostą został Marek Konopka. 2000 – Radosław Sobczak z Pisza zakwalifikował się jako jedyny Polak do finału Konkursu Chopinowskiego. 2002 – 4 lipca nad Puszczą Piską przeszedł największy w historii huragan (w nadleśnictwie Pisz w ciągu 15 minut uszkodzonych zostało 12 tys. ha lasów). 2004 – uruchomienie ekologicznej ciepłowni (Jest to największa tego rodzaju ciepłownia w Polsce, która wykorzystuje tylko odnawialne źródła energii – biomasę). 2009 – 26 czerwca otwarto nowy most nad Pisą w celu zmiany przebiegu obu dróg krajowych przez miasto (nr 58 i 63; obecnie ul. Mecenasa Andrzeja Stefana Mireckiego). 2019 – zakończenie remontu linii kolejowej nr 219, z przebudową stacji, wymiana przęsła mostu nad Pisą i budowa przystanku osobowego Pisz Wschodni. 2021 – podczas XXXI Sesji Rady Miejskiej w Piszu, podjęto uchwałę w sprawie nadania Ernestowi Banachowi tytułu „Zasłużony dla miasta Pisz”. Przyjęto też uchwałę o podjęciu działań zmierzających do zmiany nazwy części al. Turystów na al. Ernesta Banacha.
Zabytki mały|Ratusz, siedziba m.in. Muzeum Ziemi Piskiej mały|Baszta Kościół św. Jana Chrzciciela – zabytkowy kościół (do 1945 świątynia ewangelicka), którego najstarszy element, wieża, pochodzi z 1694. Ściany z ryglówki wzniesione w 1737. Wieża murowana i otynkowana, o trzech kondygnacjach z otworem wejściowym na osi, zamykającym się półkoliście. Dach wieży, namiotowy, przechodzi w latarnię ośmioboczną, na niej zegar, a od 1739 krzyż. Hełm pochodzi z czasów późniejszych. Sam kościół, wzniesiony w ostatnich latach XVII wieku, został przebudowany w 1843. We wnętrzu kościoła zachował się ołtarz główny z okresu późnego renesansu, odnowiony w 1696 oraz barokowa ambona pochodząca z 1701. Z XVII wieku pochodzą: krucyfiks drewniany, polichromowany, polichromowany pelikan oraz chrzcielnica Ratusz – neogotycki ratusz z 1900 wzniesiony za pieniądze pochodzące z kontrybucji po wygranej wojnie z Francją w 1871. Mieszczą się w nim między innymi Muzeum Ziemi Piskiej, Starostwo Powiatowe i Urząd Stanu Cywilnego Pozostałości zamku – fragmenty muru oraz fundamenty byłego zamku krzyżackiego przy ul. Gizewiusza Miejska zabudowa mieszkalna: Trzy domy w stylu barokowym: Dom Królewski – parterowy dom z XVIII w. przy ul. Rybackiej 8, którego nazwa nawiązuje do rzekomego pobytu króla Polski Augusta II Mocnego dwa piętrowe domy przy ul. Lipowej 5 i 22 (stara numeracja) z XIX wieku, murowane, otynkowane, założone na planie prostokąta, dwudzielne. Domy przy ul. Rybackiej oznaczone numerami: 9, 12, 13, 15, 16, 17, 18 i 30 pochodzące z I. połowy XIX wieku, parterowe, murowane, tynkowane, założone na planie prostokąta. Przy placu Daszyńskiego, z bogatej niegdyś secesyjnej zabudowy pozostały dwa zabytkowe budynki (nr 8 i 14). Baszta – neogotycki budynek dawnej słodowni nieistniejącego już browaru z końca XIX wieku. Mieści się na zapleczu ratusza Nieczynna komunalna wieża ciśnień z 1907 Kolejowa wieża ciśnień z 1919 Kamienna Baba – pamiątka pozostawiona przez Prusów, odnaleziona w pobliskich Wejsunach w 1872. Obelisk z różowawego głazu (140 cm wys.), z niewyraźnie zarysowaną twarzą, przedstawia prawdopodobnie staropruskiego boga. Budynek przemysłowo-magazynowy z przełomu XIX / XX w. Zespół ośmiu niemieckich schronów wojskowych wybudowanych w latach 1939–1944, w tym jedyny w Polsce schron bierny typu Regelbau 502 – główny schron zespołu, odnowiony, zawierający ekspozycję militarno-historyczną. Ponadto na kompleks składają się: odnowiony schron bojowy CKM i działa przeciwpancernego oraz sześć nieodnowionych schronów – bojowych i biernych. Kompleks tworzy trasę historyczną „Piska Pozycja Ryglowa” i jest dostępny do bezpłatnego zwiedzania.
Wspólnoty wyznaniowe mały|Kościół św. Jana Chrzciciela thumb|Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe: Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP: parafia w Piszu Kościół rzymskokatolicki: parafia św. Jana Chrzciciela parafia Matki Miłosierdzia Ostrobramskiej parafia św. Józefa Oblubieńca parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa Kościół Zielonoświątkowy: Zbór w Piszu Świadkowie Jehowy: zbór Pisz (Sala Królestwa ul. Warszawska 46).
Demografia Pisz ma 18 245 mieszkańców (GUS 2021).
Transport W mieście jest stacja kolejowa, oraz zbudowany w 2019 r. przystanek osobowy Pisz Wschodni w pobliżu Osiedla Wschód.
W mieście działa dworzec autobusowy, z którego można dojechać do Olsztyna, Gdańska, Białegostoku, Ełku i Warszawy.
W Piszu funkcjonuje komunikacja miejska obsługująca miasto i pobliskie miejscowości, m.in. Karwik i Snopki.
Sport Klub piłkarski Mazur Pisz.
Klub koszykarski TSK Roś.
Współpraca mały|Ulica Rybacka, po prawej tzw. Dom Królewski Miasta i gminy partnerskie: , Mustvee , Rejon Nesterov , Powiat Schleswig-Flensburg , Rejon Woronowo , Irpiń , Kędzierzyn-Koźle , Rejon Alytus
Urodzeni w Piszu Jerzy Krzysztof Pisański (XVIII w.), uczony, autor pierwszej historii Prus