mały|Flaga Stanów Zjednoczonych mały|Acoma Pueblo, „Sky City”, odbicie w wodzie, fotografia artystyczna Ansela Adamsa, 1942, Nowy Meksyk. Acoma uważana jest za najstarszą stale zamieszkaną osadę na terenie Stanów Zjednoczonych: najstarsze mury pochodzą z XII wieku n.e., pierwsza wzmianka w kronikach hiszpańskich pochodzi z 1539 r. mały|Najstarszy kościół w USA, kaplica św. Michała w Santa Fe z 1610 r. mały|Kościół misyjny w Ranchos de Taos z 1772, synteza architektoniczna Hiszpanów i Indian z Taos Pueblo, stworzona z jednolitego adobe; platynotypia autorstwa mały|„The Cow Boy”, 1887; Fotografia J.C.H. Grabilla ze studia w Sturgis w Terytorium Dakoty. Pozującym jeźdźcem był przyszły szeryf z Arizony sfotografowany podczas pogoni grupy obywateli za złoczyńcami. Historia Stanów Zjednoczonych – początki Stanów Zjednoczonych sięgają czasów prekolumbijskich. Współczesne państwo Stany Zjednoczone wywodzi się jednak z XVII-wiecznego osadnictwa europejskiego, podporządkowanego królowi Anglii.

Wstęp mały|Petroglify Una Vida w Chaco Culture National Historical Park, kultura Anasazi. Kultura ta datowana jest na okres od I wieku p.n.e. do końca XIII wieku n.e. Różniące się językowo i kulturowo, wojujące pomiędzy sobą ludy tubylczych Amerykanów, w tym stosunkowo mniej rozszczepieni Inuici, zamieszkiwały obszary dzisiejszych Stanów Zjednoczonych przez co najmniej ostatnie 20 000 lat.

Przed przybyciem Europejczyków, a następnie siłowym sprowadzeniem przez nich na te ziemie pojmanych w Afryce Zachodniej i zniewolonych Afrykanów do pracy na plantacjach, populacja autochtonów wynosiła znacznie ponad milion mieszkańców. Wskutek starcia ze znacznie wyżej rozwiniętą technologicznie i agresywną imigracją Europejczyków, populacja tubylcza była poddawana stałemu wyniszczaniu. W wyniku tego procesu stała się zaledwie ułamkiem nowej społeczności. Afroamerykanie, pierwotnie niewolnicy, wskutek krwawej wojny secesyjnej w latach 60. XIX w. i wygranej przez przeciwników niewolnictwa, zostali uwolnieni. Proces integracji społecznej zarówno ich, jak i Indian, trwa nadal.

Dziś Stany Zjednoczone są z jednej strony krajem po części wymieszanym kulturowo, etnicznie, religijnie i obyczajowo. Z drugiej strony jest to państwo głęboko spolaryzowane, podzielone politycznie i ekonomicznie. Populacja licząca ponad 326 mln ludzi ma tendencję wzrostową, m.in. w wyniku legalnej i nielegalnej imigracji, szczególnie z sąsiedniego Meksyku. Nadal niektóre społeczności Indian utrzymują odrębność kulturowo-narodowościową (Lakotowie, Hopi). Wielu Indian służyło i służy w siłach zbrojnych USA (np. Nawahowie wykorzystani podczas II wojny światowej jako indiańscy szyfranci). W wielu środowiskach o odrębnym charakterze etnicznym imigranci czy rodzimi obywatele w dużej mierze utożsamiają się z etnicznością przodków, jednak nie jest to krajową normą.

Kalendarium najważniejszych wydarzeń mały|Trasa pierwszej wyprawy Kolumba z 1492 r.

ok. 1000 – czasowe osiedlenie się w Ameryce nielicznych wikingów (L’Anse aux Meadows) 1492 – odkrycie Ameryki przez Kolumba 1565 – utworzenie najstarszego miasta USA, Saint Augustine przez Hiszpanów. Przez następne 235 lat funkcjonuje jako stolica hiszpańskiej Florydy 1585 – utworzenie pierwszych angielskich kolonii na Roanoke (nie przetrwały) 1607 – utworzenie przez Kompanię Wirgińską nowej kolonii Wirginii 1620 – przybycie na statku Mayflower założycieli kolonii Plymouth (później stała się częścią Prowincji Massachusetts Bay) 1754 – brytyjska wojna z Indianami i Francuzami 1775–1783 – wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych 1776 – uchwalenie Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych 1787 – przyjęcie Konstytucji 1861–1865 – wojna secesyjna 1865–1877 – okres rekonstrukcji USA 1917–1918 – udział w I wojnie światowej 1929–1933 – Wielki kryzys 1933–1939 – New Deal 1941–1945 – udział w II wojnie światowej 1947–1989 – zimna wojna 1950–1953 – wojna koreańska 1962 – kryzys kubański 1960–1975 – zaangażowanie USA w wojnie wietnamskiej 1972–1974 – afera Watergate 1990–1992 – I wojna w Zatoce Perskiej 2001 – zamach na WTC i rozpoczęcie przez USA działań wojskowych w Afganistanie 2003 – początek akcji zbrojnej w Iraku 2008 – globalny kryzys finansowy, wybór Baracka Obamy – pierwszego Afroamerykanina na prezydenta

Europejskie początki mały|Inscenizacja z 2001 r. odtwarzająca przybycie wikingów do zatoki L’Anse aux Meadows w Nowej Fundlandii w 1000 r. mały|St. Augustine na Florydzie, dzwonnica murowanego fortu z lat 90. XVII w. Miasto jest najstarszą, zachowaną osadą Europejczyków na terenie USA (1595) Pierwsi Europejczycy dotarli do brzegów kontynentu amerykańskiego prawdopodobnie ok. 1000 r. Byli to wikingowie, a ściślej, Islandczycy, którzy uprzednio zostali banitami wydalonymi na Grenlandię oraz ich potomkowie.

W latach 60. XX w. na samym skraju północnej Nowej Fundlandii, w L’Anse aux Meadows, odkryto osadę wikingów z szeregiem domostw. Archeolodzy skandynawscy szukali jej na podstawie dokładnych chronologii i opisów w sagach islandzkich, pierwotnie przekazywanych tradycją ustną. Miejsce to, po pieczołowitej rekonstrukcji i budowie przeszklonego nowoczesnego muzeum, zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Obecnie bada się, czy wikingowie udali się następnie na południe, wzdłuż wybrzeża Atlantyku, czy może w głąb kontynentu, wykorzystując Rzekę Świętego Wawrzyńca. Celem badań jest ustalenie lokalizacji Winlandii.

Dopiero 500 lat później, w 1492 r. wyprawa Krzysztofa Kolumba dotarła na plaże Portoryko. W podobnym czasie (1497, 1498), Giovanni Caboto (John Cabot), wenecki żeglarz pochodzenia włoskiego w służbie króla Anglii, opływał kanadyjskie i amerykańskie wybrzeża, szukając Przejścia Północno-Zachodniego do Indii. Dotarł m.in. do dzisiejszego stanu Maine. Zginął na morzu w drodze powrotnej, opodal Islandii. Niemniej jego wyprawa stała się podstawą prawną roszczeń Anglii do ziem Ameryki Północnej, w tym obszarów po części stanowiących wybrzeże wschodnie dzisiejszego terytorium USA.

Niedługo potem, w 1542 r. Kalifornia została „odkryta” przez żeglarza portugalskiego Juana Rodrígueza Cabrillo, który służył królowi Hiszpanii. Kraina ta była zamieszkana przez liczne plemiona Indian.

W 1565 r. Hiszpanie ustanowili w St. Augustine na Florydzie, pierwszą, istniejącą do dziś osadę Europejczyków na terenie USA. Przez następne 235 lat była ona stolicą hiszpańskiej Florydy.

Natomiast w 1607 roku pierwsi koloniści z Anglii próbowali utworzyć ufortyfikowaną osadę Jamestown w Wirginii. Osada ta, wskutek ataków Indian i braku żywności nie przetrwała i mieszkańcy przenieśli się w inne miejsca.

Nieco późniejsi koloniści z Anglii, których osada przetrwała i dała początek angielskojęzycznej kulturze USA, byli purytanami, protestanckimi uchodźcami na tle religijnym, którzy przybyli w okolice dzisiejszego nadmorskiego Plymouth (Massachusetts) w 1620 r. na statku „Mayflower”.

Powstanie państwa Historia Stanów Zjednoczonych jako państwa rozpoczęła się z końcem XVIII wieku, gdy narastał opór napływowych mieszkańców 13 kolonii wobec rządów angielskich, egzekwowanych w imieniu króla, charakteryzujących się uciążliwym opodatkowaniem przy równoczesnym braku jakiejkolwiek reprezentacji kolonii w Anglii.

Od XVI wieku (a szczególnie w wiekach XVII i XVIII) trwał okres wzmożonej kolonizacji i rozwoju osadnictwa, zwłaszcza angielskiego, na terenach Ameryki Północnej. Koniec wieku XVIII przyniósł konflikt kolonistów ze swymi kontynentalnymi zwierzchnikami. W roku 1776, wraz z uchwaleniem Deklaracji Niepodległości powołano do życia nowy twór państwowy: Stany Zjednoczone Ameryki. Już w momencie powstania jego istnienie było zagrożone, lecz udało się je obronić drogą powstania zbrojnego.

Kolejny okres to czas szybkiego rozwoju terytorialnego oraz kształtowania się ustroju polityczno-gospodarczego, odmiennego na północy i południu kraju. Skutkiem tego była wojna domowa w latach 1861–1865. Jej następstwem politycznym było zjednoczenie kraju i umocnienie struktur państwowych, a społecznym – likwidacja niewolnictwa.

mały|lewo|Godło USA, awers Wielkiej Pieczęci Stanów Zjednoczonych Następne dekady to okres umacniania się pozycji gospodarczej USA oraz prowadzenie polityki izolacjonizmu. Dopiero wybuch I wojny światowej i przyłączenie się Stanów do konfliktu spowodowały chwilową zmianę w polityce zagranicznej. Przyczynienie się do zwycięstwa aliantów stało się znakomitą okazją do ingerencji w Europie. Postulaty amerykańskie znalazły swój wyraz w propozycji porozumienia pokojowego – 14 punktach Wilsona. Utworzenie Ligi Narodów również było skutkiem amerykańskiej ingerencji w Europie, jednak USA nie zadeklarowały chęci przystąpienia do nowej organizacji, co oznaczało ich powrót do izolacjonizmu. Wspomnieć jednak należy, że wychodząc zwycięsko z I wojny światowej Stany Zjednoczone stały się światowym mocarstwem i państwem niezwykle mocnym ekonomicznie.

Najważniejszym wydarzeniem dwudziestolecia międzywojennego w Stanach Zjednoczonych było niewątpliwie załamanie gospodarcze znane jako Wielki kryzys. Miliony ludzi znalazło się w stanie ubóstwa. Władze państwa z prezydentem Rooseveltem na czele pragnąc przeciwstawić się katastrofie zainicjowały politykę interwencjonizmu zwaną „New Deal”. Z czasem udało się zażegnać kryzys, lecz jego skutki były widoczne jeszcze długo.

Kolejnym etapem w historii USA była II wojna światowa, do której kraj przystąpił w 1941, znów przyczyniając się do zwycięstwa w Europie i ponownie wzmacniając swą pozycję mocarstwową. Tym razem jednak przystąpił do aktywnej polityki zagranicznej i zaangażował się w walkę z nowym światowym zagrożeniem – komunizmem. Do życia powołano NATO – organizację, która miała koordynować działania militarne w razie ataku ze strony ZSRR. Okres zimnej wojny trwał nieprzerwanie aż do roku 1989, gdy długotrwały wyścig zbrojeń, którego element stanowił także wyścig kosmiczny, doprowadził do załamania gospodarczego w ZSRR, z czym wiązała się tzw. Jesień Ludów. Oznaczało to koniec zimnej wojny. Stało się możliwe rozszerzenie NATO na wschód, co niewątpliwie zwiększyło wpływy USA w Europie.

Następnym przełomowym momentem w historii Stanów Zjednoczonych stały się zamachy terrorystyczne z 11 września 2001. Doprowadziły one do licznych zmian w polityce Stanów Zjednoczonych. Ich wyrazem stało się zaangażowanie militarne w Afganistanie i Iraku.

Okres do 1492 – epoka prekolumbijska mały|lewo|Osada Wikingów w L’Anse aux Meadows Prawdopodobnie pierwsi ludzie dotarli na kontynent amerykański z Azji przez Cieśninę Beringa. Trwa spór zarówno o datowanie kolejnych fal tej migracji, jak i o inne możliwe teorie o zasiedleniu kontynentu. Nie ulega jednak wątpliwości fakt, że rdzenną ludność kontynentu stanowili Indianie, Aleuci i Inuici, natomiast pierwszymi Europejczykami, którzy dotarli do Ameryki Północnej byli Wikingowie, którzy ok. 1002 r. pod wodzą Leifa Erikssona dopłynęli do Zatoki Św. Wawrzyńca. Zbudowali oni niewielką osadę w kraju zwanym przez nich „Winlandia”, w L’Anse aux Meadows na północnym skrawku Nowej Fundlandii. Osadnictwo skandynawskie jednak nie przetrwało.

W czasach przedkolumbijskich obecny obszar Stanów Zjednoczonych był zaludniony przez ponad milion ludzi różnego pochodzenia etnicznego, tworzących wspólnoty plemienne o różnych poziomach organizacji społecznej, nierzadko w stanie konfliktu. Podstawą ich utrzymania były myślistwo, rybołówstwo, rolnictwo i zbieractwo. Na kontynencie nie występowały konie.

W Ameryce prekolumbijskiej główne organizmy państwowe wykształciły się na południe od obecnych Stanów Zjednoczonych, na obszarze zwanym Mezoameryką. Były to m.in.: cywilizacja Majów, państwo Azteków – najliczniejszej grupy Indian tego obszaru, przewodzącej federacji państw w tym regionie.

Odkrycie Ameryki i sytuacja na kontynencie mały|upright|Krzysztof Kolumb (1451–1506)

Nowy Świat