thumb|250px|right|Rzeka w Nowym Moście thumb|250px|right|Spływ kajakowy rzeką w Krutyni Krutynia (niem. Kruttinna) – rzeka na Pojezierzu Mazurskim, wpływa do Jeziora Bełdany. Szlak kajakowy.

Krutynia płynie przez rezerwat krajobrazowo-wodno-leśny położony na terenie trzech gmin: Piecki, Mikołajki i Ruciane-Nida. Jej długość to 99 km, a powierzchnia dorzecza wynosi 638 km².

Rzeka Dolina rzeki jest w wielu miejscach zatorfiona i zabagniona, wahająca się w granicach od około 1,5 km w części środkowej do 30–50 m w miejscach północnej i południowej części, otoczona jest wzniesieniami morenowymi o urozmaiconej rzeźbie. Nurt rzeki Krutyni jest wolny, a rzeka tworzy liczne zakola, szczególnie w środkowej, zabagnionej części rezerwatu. Spadek rzeki na długości około 10 km rezerwatu wynosi 1,3 m. Szerokość rzeki osiąga 30-40m, a głębokość od 1,5–2,5 m do 3–7 m.

Bieg Krutyni pod względem hydrologicznym rozpoczyna się na terenach otaczających Jezioro Warpuńskie. Na pojezierzach jednak zwyczajowo przyjmuje się nieco inne kryteria nazewnictwa. Rzeki zmieniają nazwy zawsze (lub prawie zawsze) wtedy, gdy przepływają przez jezioro, które zbiera wodę z innych, dodatkowych rzek i cieków. Według takiego kryterium Krutynia zaczyna się w Jeziorze Krutyńskim, a kończy w jeziorze Bełdany, gdzie wpływa do Systemu Wielkich Jezior Mazurskich. Zatem Krutynia w swoim różnym biegu przyjmuje różne nazwy. Między początkowymi jeziorami nie ma nazwy, następnie przyjmuje kolejno: Sobiepanka, Grabówka, Dąbrówka, Babięcka Struga, Struga Spychowska, aż w końcu Krutynia.

Według Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych Krutynia swój bieg rozpoczyna jako odpływ Jeziora Gielądzkiego w Sorkwitach, a kończy jako dopływ Bełdan w Iznocie. W rejestrze tym nosi identyfikator 62813. Jednocześnie rejestr ten wymienia takie rzeki, jak Sobiepanka, Babięcka Struga, Zyzdrój czy Struga Spychowska, a ciągły przebieg pod nazwą Krutynia notuje dopiero od wypływu z Jeziora Mokrego. W planie gospodarowania wodami jednolita część wód „Krutynia do jez. Bełdany” o kodzie PLRW2000182643699 obejmuje Krutynię wraz z dopływami, także rzeką Bałowo, czyli głównym dopływem do Jeziora Warpuńskiego. Tak ujęta jednolita część wód ma 234,36 km długości, a jej typ to R_poj (rzeka w systemie rzeczno-jeziorowym Pojezierzy). Na Mapie Podziału Hydrograficznego Polski Krutynia ma identyfikator 264. Jej bieg rozpoczyna się od cieku wpadającego od północy do Jeziora Warpuńskiego, a kończy się wewnątrz Jeziora Mikołajskiego, gdzie jej wirtualny odcinek uchodzi do wirtualnego odcinka Pisy. Tak mierzona rzeka ma 103 885,78 km długości. Jej odcinki mają następujące nazwy: Butowo do jez. Warpuńskiego, Butowo od jez. Zyndackiego do jez. Gielądzkiego, Krutynia od jez. Gielądzkiego do jez. Lampackiego, Krutynia od jez. Lampasz do jez. Dłużec, Krutynia od jez. Dłużec do jez. Białego, Krutynia od jez. Białego do jez. Ganckiego, Krutynia (Struga Gant) od jez. Ganckiego do Babantu, Babięcka Struga od Babantu do jez. Zyzdrój Wielki, Spychowska Struga od jez. Zyzdrój Mały do jez. Spychowskiego, Spychowska Struga od jez. Spychowskiego do Lisiej Strugi (p), Spychowska Struga od Lisiej Strugi do dopł. z jez. Kierwika (p), Spychowska Struga od dopł. z jez. Kierwika do jez. Zdrużno, Krutynia od jez. Krutyńskiego do dopł. z jez. Duś (p), Krutynia od dopł. z jez. Duś do dopł. z jez. Kołowinek (l), Krutynia od dopł. z jez. Kołowinek do jez. Gardyńskiego, Krutynia od jez. Gardyńskiego do ujścia.

Przyroda i jakość wód W rzece występują: grążel żółty Nuphar lutea, grzybienie białe Nymphaea alba, osoka aloesowata Stratiotes aloides, strzałka wodna Stagittaria sagittifolia, Hildenbrandtia rivularis porastający kamienie, gąbka słodkowodna Spongilla lacustris. Litoral zajmują zbiorowiska szuwarowe z trzciną pospolitą Phragmites australis, mozgą trzcinową Phalaris arundinacea, pałką szerokolistną Typha latifolia.

W czasie badań na potrzeby monitoringu jakości wód na stanowisku w Iznocie w 2024 roku wśród makrofitów największy udział miała manna mielec, a wśród okrzemek bentosowych Planothidium rostratum.

W 2012 roku stan ekologiczny Krutyni sklasyfikowano jako dobry. Taką klasę uzyskały badane wówczas elementy biologiczne (fitoplankton, makrobezkręgowce bentosowe i makrofity) i część parametrów fizykochemicznych. Większość elementów fizykochemicznych, m.in BZT5, przewodność, azot, fosfor, uzyskała stan bardzo dobry. Spośród badanych wówczas substancji priorytetowych żadna nie przekroczyła norm, a większość nie osiągnęła stężenia sięgającego poziomu oznaczalności. Podobny stan stwierdzono w latach 2021–2024.

Właściwy bieg rzeki Bieg rzeki przedstawiono od dołu do góry. Drukiem wytłuszczonym zaznaczono nurt główny rzeki, zwykłym dopływy.

W górnym biegu, do jeziora Zyzdrój Wielki, Krutynia ma bieg następujący: jezioro Zyzdrój Wielki Babięcka Struga Czarna Struga jezioro Tejsowo Jezioro Kały Jezioro Krawienko jezioro Krawno jezioro Babięty Małe Babant jezioro Babięty Wielkie Jezioro Rańskie jezioro Słupek Jezioro Miętkie jezioro Zaleśna jezioro Bobrek jezioro Kamionka jezioro Stromek Babant jezioro Pierwój Jezioro Gant Dąbrówka Jezioro Białe Jezioro Krzywe jezioro Piłakno Jezioro Dłużec Grabówka Jezioro Zdrężno Jezioro Kujno Sobiepanka jezioro Lampasz Jezioro Lampackie Jezioro Gielądzkie Jezioro Pustnik Mały Jezioro Zyndackie Jezioro Warpuńskie

W średnim biegu system połączeń jest następujący:

Jezioro Krutyńskie Jezioro Klimut Jezioro Mojtyn Jezioro Nawiady Jezioro Nawiadki Jezioro Chudek Jezioro Kiełbonki Jezioro Mokre Jezioro Kołowin Jezioro Piersławek jezioro Uplik jezioro Zdrużno (Zdróżno) Struga Spychowska jezioro Kierwik Jezioro Spychowskie Jezioro Ciche Struga Spychowska jezioro Zyzdrój Mały jezioro Zyzdrój Wielki

W dolnym biegu, poniżej Jeziora Krutyńskiego do ujścia bieg jest następujący:

jezioro Bełdany Krutynia Jezioro Jerzewko Krutynia jezioro Malinówko Krutynia Jezioro Lisuńskie Jezioro Gardyńskie Krutynia Jezioro Krutyńskie

Szlak kajakowy Szlak kajakowy Krutyni przebiega przez Puszczę Piską, a od Jeziora Mokrego także przez Mazurski Park Krajobrazowy. Długość szlaku wynosi 91 km. Najpopularniejsza trasa spływu rozpoczyna się w Sorkwitach i kończy w miejscowości Ruciane-Nida.

Popularna trasa spływu przebiega następująco: Jezioro Lampackie Rz. Sobiepanka Jezioro Borowski Las Rz. Babięcka Struga Jezioro Dłużec Jezioro Białe Jezioro Gant Babięta jezioro Zyzdrój Wielki jezioro Zyzdrój Mały Jezioro Spychowskie Jezioro Zdrużno Jezioro Mokre Zgon Rz. Krutynia Krutyń Krutyński Piecek Wojnowo Ukta Jezioro Gardyńskie Jezioro Bełdany Jezioro Nidzkie Ruciane-Nida

Szlak Krutynią w literaturze Kajakowe spływy szlakiem krutyńskim opisywali poeci i pisarze, m.in. Melchior Wańkowicz w słynnym reportażu Na tropach Smętka (1936), Franciszek Fenikowski, Zbigniew Chojnowski (np. Dziś płyniemyAlmanach 2015, Olsztyn 2015, s. 103-115)).

Zobacz też Krutyń Kośna Rzeki w Polsce

Przypisy

Linki zewnętrzne Krutynia, szlak kajakowy, opis trasy Spływ rzeką Krutynia, Kajaki Ukta http://ukta.pl/

Kategoria:Rzeki w Polsce Kategoria:Dorzecze Pisy (dopływu Narwi)