thumb|USS „Lake Champlain” (typu Ticonderoga) Krążownik rakietowy – klasa współczesnych dużych okrętów o silnym uzbrojeniu, którego główny element stanowią pociski rakietowe, jedyna podklasa krążowników używana w XXI wieku. Stanowią jako klasa największe i najsilniejsze okręty bojowe budowane w okresie powojennym po okrętach lotniczych i desantowych.
Krążowniki rakietowe stanowią ostatnią generację istniejącej od XIX wieku klasy krążowników. Pojawiły się w czasach zimnej wojny, pod koniec lat 50. XX wieku, najpierw w postaci przebudowanych krążowników klasycznych, a następnie specjalnie budowanych okrętów. Mogą mieć napęd klasyczny lub rzadziej atomowy. W zależności od koncepcji obowiązującej w danej flocie, służyły przede wszystkim do obrony przeciwlotniczej lub przeciwpodwodnej zespołów floty, albo rzadziej do zwalczania rakietami okrętów nawodnych. Podstawowe ich uzbrojenie stanowiły pociski przeciwlotnicze średniego lub dalekiego zasięgu albo pociski przeciwokrętowe dalekiego zasięgu, a także rakietotorpedy do zwalczania okrętów podwodnych. Nowsze okręty tej klasy dysponują silnym uniwersalnym uzbrojeniem do zwalczania różnych typów zagrożeń, chociaż dominujące jest uzbrojenie przeciwlotnicze, a od XXI wieku także przeciwrakietowe. Artyleria odgrywa natomiast w ich uzbrojeniu niewielką rolę. Obecnie krążowniki rakietowe stanowią klasę okrętów co do zasady większych i dysponujących większą mocą bojową od niszczycieli i fregat, lecz w przeszłości klasy te wzajemnie się przenikały i ich nazewnictwo nie było jednolite. Krążowniki rakietowe budowane były przede wszystkim w USA i ZSRR i pozostają dalej na uzbrojeniu w XXI wieku. Ich wyporność pełna wynosi przeciętnie około 10 tysięcy ton, a największych – 25 tysięcy ton.
Charakterystyki ogólne thumb|Krążownik USS „Boston” (CAG-1) przebudowany jako pierwszy z krążownika ciężkiego Pierwsze krążowniki rakietowe powstały w drugiej połowie lat 50. XX wieku przez przebudowę klasycznych krążowników artyleryjskich (lekkich lub ciężkich) i miały ich cechy konstrukcyjne, zachowując opancerzenie i część uzbrojenia artyleryjskiego. Powstało w ten sposób na świecie ogółem 15 jednostek, z których większość otrzymała wyrzutnie pocisków przeciwlotniczych w miejsce artylerii na rufie. Dopiero dalsze specjalnie projektowane okręty, wchodzące do służby od 1961 roku, zerwały całkowicie z wzorcami krążowników klasycznych, a ich konstrukcja została podporządkowana rozmieszczeniu uzbrojenia rakietowego i wyposażenia radioelektronicznego, przy równoczesnej rezygnacji z opancerzenia i silnej artylerii.
Uzbrojenie thumb|Wyrzutnia pocisków Terrier na krążowniku USS „Providence” thumb|Pionowa wyrzutnia Mk 41 VLS pocisków Standard na krążowniku typu Ticonderoga Podstawowe uzbrojenie krążowników rakietowych stanowią wyrzutnie kierowanych pocisków rakietowych do zwalczania celów powietrznych (woda-powietrze) lub także nawodnych (woda-woda), rzadziej naziemnych. Artyleria okrętowa zeszła w ich konstrukcji na dalszy plan i pozostały jedynie nieliczne zautomatyzowane działa uniwersalne o dużej szybkostrzelności, kierowane radarowo. Część krążowników rakietowych nawet nie posiadała cięższej artylerii, niż kilka dział kalibru 57–76 mm. Od lat 80. XX wieku standardem stały się dwie armaty kalibru 127–130 mm, w amerykańskich okrętach umieszczone w wieżach na dziobie i rufie, a w radzieckich zgrupowane w jednej dwudziałowej wieży. Uzbrojenie dopełniają małokalibrowe działka przeciwlotnicze, w liczbie najwyżej kilku, które przybrały od lat 70. postać szybkostrzelnych kierowanych radarowo systemów obrony bezpośredniej, jak amerykański Phalanx i radziecki AK-630. Od początku okręty tej klasy miały też uzbrojenie pozwalające w ograniczonym zakresie zwalczać okręty podwodne, jak torpedy kierowane lub rakietowe bomby głębinowe. Na części jednostek następnie pojawiły się rakietotorpedy i 1–2 śmigłowce pokładowe, pozwalające na aktywne poszukiwanie i zwalczanie okrętów podwodnych na większych odległościach. Od lat 80. regułą jest uniwersalny zestaw uzbrojenia zarówno w pociski przeciwlotnicze, jak i przeciwokrętowe oraz rakietotorpedy i śmigłowce. Odmianą krążowników rakietowych były krążowniki śmigłowcowe, dostosowane do przenoszenia większej liczby śmigłowców i przeznaczone głównie do zwalczania okrętów podwodnych. Dalszy ich rozwój doprowadził do powstania krążowników lotniczych, które jednak pod względem konstrukcji i wielkości stanowią hybrydę krążowników z lotniskowcami.
Pierwsze krążowniki rakietowe były uzbrajane w jedyne systemy rakiet przeciwlotniczych, jakie wówczas były dostępne, o stosunkowo niewielkim zasięgu rzędu 20 kilometrów (wczesne wersje pocisków Terrier i radzieckie Wołna). W miarę postępu w tym zakresie, szczególnie w USA, szybko wyróżnikiem krążowników rakietowych stało się przenoszenie przez nie pocisków średniego lub dalekiego zasięgu, umożliwiających obronę strefową zespołów floty. W marynarce amerykańskiej stały się nimi mało rozpowszechnione pociski dalekiego zasięgu Talos (przenoszone przez siedem okrętów), nowsze wersje pocisków Terrier, a ostatecznie pociski rodziny Standard (SM). W ZSRR były to systemy Sztorm i w latach 80. Fort. Reprezentatywne dla krążowników rakietowych końcowego okresu zimnej wojny były amerykańskie pociski Standard SM-1ER i SM-2MR o zasięgu 74 km, SM-2ER o zasięgu 148 km i radzieckie Fort o zasięgu 90 km. Początkowo stosowano na krążownikach wyrzutnie dwuprowadnicowe (jednoprowadnicowe tylko w typie California), w latach 80. zastąpione w najnowszych okrętach przez wielokomorowe wyrzutnie pionowe (VLS), pozwalające na szybsze wystrzeliwanie kolejnych pocisków. W XXI wieku amerykańskie modernizowane okręty otrzymały nowsze pociski rodziny Standard: SM-3 i SM-6, o wysokich osiągach, służące także do obrony przeciwbalistycznej.
Na radzieckich okrętach od lat 60. stosowano ciężkie rakiety przeciwokrętowe dalekiego zasięgu jako podstawowe uzbrojenie. Na okrętach amerykańskich natomiast od początku lat 80. stosuje się jako uzbrojenie uzupełniające pociski przeciwokrętowe średniego zasięgu RGM-84 Harpoon, ale także pociski manewrujące klasy woda-ziemia RGM-109 Tomahawk.
Wyposażenie thumb|Krążownik USS „Hué City” (CG 66) typu Ticonderoga – widoczne płaskie anteny radaru AN/SPY-1 systemu Aegis na ścianach nadbudóki Podobnie jak inne współczesne okręty, krążowniki rakietowe przenoszą zestaw urządzeń elektronicznych umożliwiające wykrywanie celów i skuteczne kierowanie uzbrojeniem, w szczególności radary różnych typów i sonary do wykrywania okrętów podwodnych. Z uwagi jednak na swoją wielkość, okręty tej klasy często wyróżniają się szczególnie bogatym wyposażeniem, obejmującym urządzenia obserwacji o lepszych parametrach i większych zasięgach, niż na niszczycielach i fregatach. W szczególności, na krążowniku USS „Long Beach” oddanym do służby w 1961 roku po raz pierwszy zastosowano radar z antenami ścianowymi. Szczyt rozwoju w tym zakresie stanowi zintegrowany system obrony powietrznej i przeciwrakietowej Aegis, wprowadzony po raz pierwszy w latach 80. na amerykańskich krążownikach typu Ticonderoga, a dopiero później w prostszej postaci także na okrętach mniejszych klas. System ten jest nadal rozwijany i w wersji Aegis BMD służy do ochrony przeciwbalistycznej. Poza najstarszymi okrętami, krążowniki rakietowe wyposażone są także w systemy walki radioelektronicznej, obejmujące między innymi stacje zakłóceń i wyrzutnie celów pozornych.
Napęd i wielkość Krążowniki rakietowe mają napęd klasyczny – śruby napędzane przez turbiny parowe lub turbiny gazowe, albo rzadziej siłownię atomową. Na świecie ukończono tylko dziewięć amerykańskich i cztery radzieckie krążowniki atomoweNa podstawie – całość.. Niezależnie od napędu, siłownie pozwalają na osiąganie dość wysokiej prędkości w zakresie od 30 do 34 węzłów.
Wyporność pełna krążowników rakietowych mieści się na ogół w zakresie od 5000 do 18 000 ton, a długość kadłuba w zakresie 140 – 220 metrówW artykule przyjęto co do zasady podawanie zaokrąglonej wyporności pełnej, na podstawie cytowanych źródeł – przy tym należy mieć na uwadze, że wartości podawane w innych źródłach często się różnią i należy je wobec tego traktować orientacyjnie.. Większość krążowników rakietowych miała wyporność między 7000 a ponad 11 000 ton i długość w zakresie 160 – 180 metrów, przy tym nowsze jednostki, pozostające w służbie w XXI wieku, mają już wyporność powyżej 10 000 ton. Rzadkością były okręty większe – do 18 000 ton i 220 metrów długości (amerykańskie krążowniki przebudowane z krążowników artyleryjskich, śmigłowcowce typu Moskwa i krążownik atomowy „Long Beach”). Wyjątkiem są radzieckie wielkie krążowniki atomowe projektu 1144 (Kirow), które mają wyporność pełną 24 500 ton przy długości 251 m i stanowią największe okręty bojowe zbudowane po wojnie, po okrętach lotniczychZnacznie większe są krążowniki lotnicze projektu 1143 (Kijew) (wyporność pełna około 43 000 ton), jednakże są to okręty nietypowe dla krążowników rakietowych, stanowiące hybrydę z lotniskowcami ()..
Ochrona W przeciwieństwie do klasycznych krążowników, na większości typów specjalnie budowanych krążowników rakietowych nie stosowano żadnego opancerzenia, a głównym zagrożeniem dla nich stała się nie artyleria, lecz pociski rakietowe i broń masowego rażenia. Stosowano jedynie lekkie opancerzenie ważnych dla żywotności pomieszczeń, jak centrala bojowa wewnątrz kadłuba, przy tym miało ono także chronić przed promieniowaniem w razie przewidywanej wojny atomowej. Z biegiem czasu podejmowano działania konstrukcyjne w celu zwiększenia ich odporności przeciwko pociskom rakietowym i w latach 80. amerykańskie okręty otrzymały dodatkową osłonę z lekkiego kevlaru, chroniącą wrażliwe partie. Na krążownikach typu Ticonderoga początkowa masa ochrony z kevlaru wynosiła 110 ton, a w toku służby została jeszcze wzmocniona. Wyjątkowo radzieckie wielkie krążowniki projektu 1144 (Kirow) zostały natomiast wyposażone w odpowiednio rozmieszczony pancerz o grubości dochodzącej do 100 mm i masie około 1100 ton.
Zastosowanie thumb|Amerykański lotniskowiec „Enterprise” w eskorcie dwóch krążowników typu Ticonderoga, „Philippine Sea” i „Gettysburg”