Wielgie – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie lipnowskim, w gminie Wielgie przy drodze wojewódzkiej nr 558.

Podział administracyjny Integralne części wsi Wielgie. SIMCNazwaRodzaj0871433Miodusyczęść wsi W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa włocławskiego. Miejscowość jest siedzibą gminy Wielgie. Do 1954 roku miejscowość była siedzibą gminy Czarne.

Demografia Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2021 r.) liczyła 1340 mieszkańców. Jest największą miejscowością gminy Wielgie.

Dane z 2002 roku wskazują, że we wsi Wielgie funkcjonowało 387 gospodarstw domowych, wśród których najliczniejszą grupę stanowiły gospodarstwa czteroosobowe (94 obiekty). Większość z nich (301) stanowiły wieloosobowe gospodarstwa jednorodne.

Gospodarka Według danych z rejestru REGON z końca 2024 roku, we wsi Wielgie zarejestrowanych było 145 podmiotów gospodarki narodowej. W strukturze lokalnego biznesu wyraźnie dominuje sektor usługowy oraz działalność handlowo-budowlana – do kategorii „pozostała działalność” zakwalifikowano 105 podmiotów, natomiast w sektorze przemysłu i budownictwa funkcjonowało 38 przedsiębiorstw. Działalność związaną z rolnictwem, leśnictwem, łowiectwem lub rybactwem deklarowały jedynie 2 podmioty gospodarcze. W skali roku 2024 w miejscowości zarejestrowano 11 nowych firm, przy jednoczesnym wyrejestrowaniu 16 podmiotów.

Geografia i przyroda Miejscowość leży w południowej części historycznej Ziemi Dobrzyńskiej, na obszarze Pojezierza Dobrzyńskiego.

Rzeźba terenu wsi ma charakter polodowcowy o pofalowanym, niskofalistym i pagórkowatym ukształtowaniu. W strukturze podłoża dominują gleby średnio i mało urodzajne głównie brunatne i płowe, co nadaje otoczeniu charakter rolniczy z dominacją otwartych pól uprawnych. Wieś znajduje się w strefie klimatu przejściowego, cechującego się relatywnie niskimi rocznymi opadami atmosferycznymiAgnieszka Orłowska-Olewińska: Program Ochrony Środowiska dla Gminy Wielgie na lata 2024–2027 z perspektywą na lata 2028–2031. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Gminy Wielgie, 2023-06-26. s. 14-16. [dostęp 2026-06-19]..

W centralnej części miejscowości znajduje się zabytkowy park krajobrazowy z przełomu XIX i XX wieku, w obrębie którego usytuowane są dwa stawy oraz liczne okazy starodrzewu. Na terenie parku znajdują się dwa pomniki przyrody, którymi są: jesion wyniosły o wysokości 22 m i obwodzie 430 cm oraz buk pospolity czerwonolistny. Współcześnie cały ten obszar pełni funkcje rekreacyjne oraz jest miejscem organizacji lokalnych wydarzeń kulturalnych, w tym corocznych dożynek gminno-parafialnych.

Na północy obszar wsi obejmuje część dużego kompleksu leśnego, który stanowi istotny element lokalnego ekosystemu.

Historia i właściciele Początki majątku ziemskiego wiążą się z rodem Mioduskich, od których nazwiska pochodzi nazwa miejscowości Miodusy, stanowiąca obecnie część wsi Wielgie. W 1835 roku majątek przejął Stanisław Mioduski herbu Radwan. Po jego przedwczesnej śmierci w 1841 roku, dobra powróciły do jego rodziców Teodora Mioduskiego i Kunegundy z Lasockich, którzy w 1843 roku odsprzedali cały majątek Henrykowi Sokołowskiemu. W późniejszym okresie dobra przeszły w posiadanie rodziny Miączyńskich. W 1900 roku hrabia Tadeusz Miączyński wzniósł na terenie dawnego dworku eklektyczny pałac. Głównym powodem wzniesienia tak okazałej rezydencji była planowana wizyta cara Rosji Mikołaja II, który miał przybyć w te rejony na polowanie w okolicznych lasach. W tym samym okresie w bliskim sąsiedztwie rezydencji wybudowano także zaplecze gospodarcze i przemysłowe, w skład którego wchodziły gorzelnia, młyn oraz spichlerz. Pałac został usytuowany w rozległym parku krajobrazowym z dwoma stawami oraz licznym starodrzewem. W okresie międzywojennym majątek Wielgiego wraz z Bętlewem należał do Stanisława Wilskiego herbu Półkozic. Ostatnim administratorem i spadkobiercą dóbr przed wybuchem II wojny światowej był jego syn, Jerzy Wilski.

W czasie II wojny światowej majątkiem zarządzał niemiecki administrator. Po wyzwoleniu miejscowości w 1945 roku w pałacu tymczasowo zamieszkał Lucjan Klimaszewski, sprawując nadzór nad pozostałą w gminie ludnością niemiecką, którą zakwaterowano w rezydencji i skierowano do prac w majątku. Po przeprowadzeniu reformy rolnej pałac wraz z parkiem i częścią gruntów przydzielono Spółdzielni Produkcyjnej, co przyczyniło się do stopniowej dewastacji założenia parkowego. W 1948 roku w budynku wydzielono pomieszczenia na cele oświatowe i przeniesiono do niego szkołę podstawową. W 1956 roku park przeszedł pod zarząd Państwowego Funduszu Ziemi, a budynek poddano kapitalnemu remontowi, po którym na parterze funkcjonowały sale lekcyjne, a piętro zaadaptowano na mieszkania dla kadry pedagogicznej. Pałac pełnił funkcję placówki szkolnej do 1988 roku. W kolejnych latach 1989–1990 obiekt służył jako siedziba Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”. W 1990 roku budynek został ostatecznie opuszczony i pozostawiony bez opieki, co zapoczątkowało proces jego stopniowej dewastacji i doprowadziło obiekt do stanu współczesnej ruiny.

Parafia i kościół pw. św. Wawrzyńca Pierwsze wzmianki o lokalnej parafii pochodzą z 1506 roku. Do 1925 roku należała ona strukturami do diecezji płockiej, po czym została włączona do diecezji włocławskiejhttps://diecezja.wloclawek.pl/parafie/swietego-wawrzynca.

Zabytkowy drewniany kościół pw. św. Wawrzyńca wzniesiono w XVII wieku, a pod koniec XVIII wieku rozbudowano go poprzez dodanie kaplicy. W 1890 roku obiekt przeszedł remont. W 2024 roku świątynia została zdemontowana i przeniesiona do skansenu w miejscowości Bicz w powiecie konińskim w województwie wielkopolskim, a jego dotychczasowe wyposażenie trafiło do nowo wzniesionego, murowanego kościoła w Wielgiem.

Budowę nowej, murowanej z cegły świątyni rozpoczęto w 1989 roku według projektu włocławskich architektów Bartłomieja Kołodzieja i Zbigniewa Kaweckiego. Kamień węgielny, sprowadzony z Nazaretu, wmurował 17 listopada 1990 roku biskup Henryk Muszyński. Konsekracji nowego obiektu dokonał 14 sierpnia 1994 roku biskup Bronisław Dembowski. Wnętrze kościoła charakteryzuje się sufitem wyłożonym drewnem, marmurowym ołtarzem oraz trzema witrażami autorstwa Elżbiety i Andrzeja Bednarskich umieszczonymi w prezbiterium. Ceramiczne stacje drogi krzyżowej, kinkiety oraz żyrandole z 1995 roku wykonał Antoni Bisaga. W latach 2003–2020 kościół przeszedł modernizację obejmującą m.in. odmalowanie prezbiterium, instalację nowego nagłośnienia, ogrzewania elektrycznego oraz dzwonów elektronicznych na wieży.

Miejsca pamięci W miejscowości znajduje się pomnik „Bohaterom Poległym i Pomordowanym w Walce z Zaborcą”. Obiekt stanowi miejsce pamięci poświęcone zamordowanym mieszkańcom oraz bohaterom poległym w walce o niepodległość Polski.

Oświata Początki powojennej oświaty w Wielgiem sięgają roku 1945, kiedy zajęcia lekcyjne uruchomiono w budynku dawnego kościoła ewangelickiego.

W 1948 roku obiekt ten przeznaczono na Ośrodek Zdrowia, a szkołę przeniesiono do miejscowego pałacu. Początkowo w budynku wydzielono dwie izby lekcyjne, natomiast pozostałe pomieszczenia zaadaptowano na lokale mieszkalne dla trzech rodzin nauczycielskich, kierownika Gminnej Spółdzielni, komendanta posterunku milicji oraz kierownika gorzelni.

W roku szkolnym 1957/1958, po zakończeniu remontu kapitalnego obiektu, sale lekcyjne i pokój nauczycielski ulokowano na parterze, a piętro przeznaczono w całości na mieszkania dla kadry pedagogicznej. Przy szkole funkcjonowała również Szkoła Przysposobienia Rolniczego.

W roku szkolnym 1966/1967, w ramach ogólnokrajowej reformy oświaty, wprowadzono VIII klasę, co przełożyło się na wzrost liczby oddziałów do 15 i blisko 420 uczniów. Praca dydaktyczna odbywała się wówczas w trudnych warunkach lokalowych (nieogrzewane, ciasne sale, brak pełnowymiarowej sali gimnastycznej.

Od 1969 roku trwały starania o budowę nowego obiektu szkolnego. Ze względu na pogarszający się stan techniczny podupadającego pałacu, w latach 80. część oddziałów przedszkolnych, klasę drugą oraz bibliotekę ulokowano tymczasowo w domach prywatnych. Nowy, nowoczesny budynek szkolny oddano do użytku 1 września 1988 roku. W październiku tego samego roku placówce nadano sztandar oraz imię Władysława Broniewskiego.

W 1996 roku szkoła została przejęta przez samorząd Gminy Wielgie. W wyniku reorganizacji sieci szkolnej w latach 1997–1998 placówkę połączono z przedszkolem w Zespół Placówek Oświatowych, a w 1999 roku, po wdrożeniu kolejnej reformy ustroju szkolnego, przy szkole powołano Publiczne Gimnazjum.

W 2008 roku baza edukacyjna miejscowości obejmowała jedno przedszkole z 4 oddziałami (85 podopiecznych) oraz jedną szkołę podstawową, w której w 18 oddziałach kształciło się 341 uczniów. Do 2024 roku sieć placówek uległa rozszerzeniu, we wsi funkcjonowały dwa przedszkola dysponujące 9 oddziałami, do których uczęszczało 167 dzieci. Z kolei w lokalnej szkole podstawowej liczba oddziałów wynosiła 17, a naukę pobierało w nich 357 uczniów.

OSP Wielgie W miejscowości działa jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej, będąca jedną z dwóch formacji z terenu gminy Wielgie włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG)Dzieje gminy Wielgie, [w:] Folder Gminy Wielgie, Urząd Gminy Wielgie [dostęp 2026-05-29]..

Inicjatywa utworzenia straży pożarnej w Wielgiem zrodziła się w 1917 roku. Głównymi założycielami formacji byli Stanisław Wilski, ówczesny właściciel miejscowego majątku ziemskiego, oraz ks. Bolesław Mosakowski, proboszcz lokalnej parafii. Na potrzeby budowy remizy strażackiej S. Wilski przekazał bezpłatnie działkę budowlaną. Prace budowlane, realizowane czynem społecznym przez strażaków oraz mieszkańców wsi, trwały blisko dwa lata. Nowo wybudowany obiekt został oficjalnie oddany do użytku w 1939 roku.

Po wybuchu II wojny światowej i rozpoczęciu okupacji niemieckiej we wrześniu 1939 roku, struktury strażackie w Wielgiem kontynuowały działalność w warunkach przymusowych pod nadzorem okupanta. Reaktywacja suwerennej działalności jednostki nastąpiła natychmiast po wyzwoleniu miejscowości.

W kolejnych latach systematycznie modernizowano bazę techniczną i pozyskiwano sprzęt pożarniczy. W efekcie tych działań, po 1950 roku formacja otrzymała swój pierwszy samochód ratowniczo-gaśniczy.

W 1978 roku społeczność lokalna oraz władze gminy Wielgie ufundowały jednostce pierwszy sztandar. Jego uroczyste przekazanie odbyło się w obecności przedstawicieli władz wojewódzkich, gminnych oraz delegacji sąsiednich formacji ochotniczych.

Podczas obchodów Święta Narodowego 3 Maja w 2011 roku jednostka została wyróżniona nowym sztandarem oraz figurą św. Floriana, patrona strażaków.

We wrześniu 2017 roku Ochotnicza Straż Pożarna w Wielgiem obchodziła jubileusz 100-lecia istnienia. Głównym punktem uroczystości było odsłonięcie pamiątkowej tablicy na budynku odnowionej remizy oraz wręczenie odznaczeń zasłużonym członkom formacji. W tym okresie jednostka skupiała 44 członków, dysponując dwoma wozami bojowymi (samochodem ciężkim oraz pojazdem ratownictwa medycznego).

9 listopada 2024 roku jednostka pozyskała nowy lekki samochód ratowniczo-gaśniczy Mercedes-Benz Sprinter 519 z napędem 4×4 i zabudową firmy Perfekt. Pojazd o wartości 630 tysięcy złotych zakupiono ze środków budżetu gminy Wielgie, starostwa powiatu lipnowskiego, dotacji KSRG oraz Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Toruniu. Samochód przeznaczono głównie do działań z zakresu ratownictwa drogowego i technicznego. Zastąpił on dotychczas użytkowany lekki pojazd marki Ford Transit.

Kultura