Walowate, wieloryby gładkoskóre, wale gładkoskóre, wieloryby właściwe (Balaenidae) – rodzina morskich ssaków łożyskowych z podrzędu waleni w obrębie rzędu parzystokopytnych (Atriodactyla), zamieszkujące wszystkie oceany. Zapis kopalny sięga 23 milionów lat. Obecnie występują dwa rodzaje, monotypowy wal i liczący trzy gatunki waleń. Osiągają olbrzymie rozmiary, sięgając 20 m długości, z czego nawet jedną czwartą zajmuje olbrzymia głowa o specyficznym, łukowato zakrzywionym otworze gębowym. W środku znajdują się długie, sięgające od 3 do 5 m fiszbiny służące odfiltrowywaniu pokarmu z wody (głównie drobne skorupiaki). Siłę napędową stanowi głównie ogon, przednie kończyny przekształcone w płetwy. Skórę mogą zamieszkiwać pąkle i inne pasożyty. Żerowanie odbywa się w chłodnych wodach wyższych szerokości geograficznych, rozród w bardziej umiarkowanych. Po ponadrocznej ciąży samica rodzi jedno młode, które karmi mlekiem. Poza relacją matka–dziecko nie występują trwałe relacje społeczne. Z uwagi na rabunkową eksploatację przez wielorybników połowie gatunków zagraża wyginięcie.
Budowa thumb|left|W tylnej części głowy walowatych leży parzyste nozdrze, z którego wieloryby, jak ten waleń japoński, potrafią wyrzucać V-kształtną fontannę wody sięgającą do 5 m wysokości Walowate dzielą wiele cech wspólnych z innymi fiszbinowcami.
Są to wielkie zwierzęta. Waleń biskajski czy południowy dorastają 16 m, a waleń japoński przerastać je może o kolejny metr. Jeszcze większy jest wal grenlandzki, dochodzący do 18 m w przypadku samców, a samic nawet 20 m, cechujący się też mocniejszą budową ciała. Masa ciała walowatych również jest ogromna. Waleń południowy waży 60 ton, waleń biskajski 70 ton, zaś waleń japoński aż 80 ton. Wszystkich przerasta jednak wal grenlandzki o masie mogącej nawet przekraczać 100 ton. Ewolucji gigantyzmu u walowatych poświęcono osobne prace naukowe. Wśród przyczyn uwzględniano zmiany klimatyczne, sprzyjające obfitości pokarmu, oraz ochronę przed drapieżnikami. Wydaje się, że powstał on niezależnie w liniach wala i walenia. W tym drugim przypadku pojawił się on już w późnym miocenie, na wczesnym etapie ewolucji rodziny. W pliocenie rozmiary walowatych zmniejszyły się. Natomiast wal swoje gigantyczne rozmiary osiągnął około 3 milionów lat temu dzięki zasiedleniu bogatych w pokarm wód arktycznych. Obecnie to właśnie dostępność pokarmu wydaje się czynnikiem ograniczającym dalszy wzrost rozmiarów ciała filtratorów.
Zwierzęta te ubarwione są raczej na czarno, niekiedy nieco jaśniejsze. U walenia zwracają uwagę jaśniejsze modzelowatości, nieobecne u wala, rodzaj ten może mieć też białe łaty na żuchwie czy tułowiu. Wal grenlandzki okolice ogona ma szarawe. W odróżnieniu od ssaków lądowych skóry walowatych nie porasta futro. Na głowie można znaleźć pojedyncze włosy. Na brodzie wala widnieją jasne mieszki włosowe, mogą z nich wyrastać nieliczne, rzadkie, szczeciniaste włosy długości do 1 cm, spełniające raczej funkcje dotykowe, pomagając wykrywać zooplankton.
Mają wielką głowę, stanowiącą jedną czwartą czy nawet jedną trzecią długości ciała, a nawet 40% u wala, więcej niż w przypadku pletwalowatych. Pysk jest wydłużony, wąski, bardzo zakrzywiony. U walenia pokrywają go modzelowatości (callosities), których nie stwierdza się u wala. Buduje je pogrubiała tkanka. Mogą porastać je włosy. Naturalnie szare lub białe, stanowią miejsce życia pasożytów zewnętrznych (Cyamidae, pąkle), przez co przybierają barwy bieli i żółci. Leżą wzdłuż pyska, w okolicy nozdrzy, nad oczami, na żuchwie, ale to na szczycie pyska znajduje się najwydatniejsza z nich, zwana bonnet. Określeniem tym nazywali ją polujący na te ssaki wielorybnicy. Reszta skóry jest raczej czarna. W tylnej części głowy znajduje się parzyste, przedzielone nozdrze, z którego walowaty potrafi wystrzeliwać V-kształtną fontannę wody sięgającą wysokości 5 m.
W budowie czaszki Curry i Brownell zwracają uwagę na wydatną kość allisphenoid.
Pysk walowatych ma charakterystyczny, wygięty kształt. Kości szczękowa i przedszczękowa są długie, towarzyszy im wysoka, wygięta żuchwa. W jamie ustnej znajdują się stanowiące charakterystyczną cechę fiszbinowców fiszbiny, od których bierze się nazwa całej grupy. Są to zbudowane z keratyny zwieszające się po obu stronach podniebienia płyty służące filtracji pokarmu, zastępujące obecne u przodków wielorybów zęby. U walowatych fiszbiny są szczególnie długie, nie dorównują im fiszbiny innych rodzin fiszbinowców, co przekłada się również na wysokość głowy. Waleń biskajski ma ich przeciętnie 250, a wal grenlandzki od 230 do 360. Dorastać mogą długości 5 m u wala, u walenia raczej 3 m. Zabarwione są szarobrązowo, a rozszczepiają się na drobną szczecinę. Na gardle obecne są rowki (gular groove) mogące mieścić wodę z pokarmem.
Szyjny odcinek kręgosłupa liczy 7 kręgów. Dalej następuje odcinek piersiowy z 14–15 parzystymi żebrami przyczepionymi do mostka.
Kształt ciała walowatych umożliwia im pływanie z niewielką prędkością, ale pozwala na długodystansowe wędrówki. Występują przednie płetwy, o pięciopalczastym szkielecie (czym różnią się od innych waleni), względnie duże i wiosłowate, ale służące raczej manewrowaniu w wodzie, oraz płetwa ogonowa (fluke), dostarczająca im napędu. Na szerokość dorasta 30% długości zwierzęcia. Płetwy grzbietowej, obecnej u płetwalowatych, nie stwierdza się.
Systematyka thumb|left|Do rodziny walowatych należą 2 współczesne rodzaje: monotypowy wal i waleń liczący 3 gatunki, w tym widoczny wyżej waleń japoński Dawniej do wali gładkoskórych zaliczano też walenika małego (Caperea marginata). Różni się on jednak od pozostałych Balaenidae tak znacznie, że obecnie umieszcza się go w rodzinie walenikowatych (Neobalaenidae). Do walowatych należą następujące żyjące współcześnie rodzaje: Eubalaena – waleń Balaena – wal – jedynym żyjącym współcześnie przedstawicielem jest Balaena mysticetus – wal grenlandzki
Opisano również rodzaje wymarłe: Antwerpibalaena – jedynym przedstawicielem był Antwerpibalaena liberatlas Archaeobalaena – jedynym przedstawicielem był Archaeobalaena dosanko Balaenella – jedynym przedstawicielem był Balaenella brachyrhyna Balaenula Morenocetus – jedynym przedstawicielem był Morenocetus parvus Peripolocetus – jedynym przedstawicielem był Peripolocetus vexillifer Protobalaena – jedynym przedstawicielem był Protobalaena dubusii
Ewolucja thumb|left|Balaenula balaenopsis, szkielet w Muzeum Historii Naturalnej w Brukseli Wzajemne pokrewieństwa pomiędzy różnymi grupami fiszbinowców nie zostały do końca rozwikłane. Marx i Fordyce dzielą ewolucję fiszbinowców na trzy fazy po powstaniu tej grupy przed 38 milionami lat. Pierwsza z nich, sprzed 36–30 milionów lat, obejmuje gwałtowną radiację adaptacyjną, druga, trwająca 30–23 milionów lat temu – powstanie fiszbinów, utratę zębów i w konsekwencji wykształcenie specyficznego sposobu odżywiania się poprzez filtrację. Ta pierwsza ma prawdopodobnie związek z istotnymi zmianami klimatycznymi związanymi z rozpadem południowego superkontynentu Gondwany oraz otwarciem się Oceanu Południowego jakieś 30 milionów lat temu. Pojawiły się na nim znaczne zasoby pokarmowe. Otworzyło to nowe nisze ekologiczne dla filtratorów. Jednakże szczegóły wyodrębnienia się walowatych okryła ciągle tajemnica. Dzielą one liczne przystosowania z walenikiem, niegdyś zaliczanym do tej rodziny, obecnie jednak uważa się je często za wynik paralelizmu. O ile dane morfologiczne wskazują na bliskie pokrewieństwo obu rodzin, badania molekularne stoją z nimi w sprzeczności, sytuując walenika bliżej pletwalowatych. Walowate wydają się jednak monofiletyczne.
Sprzed 23 milionów lat pochodzą też najstarsze szczątki kopalne walowatych (wczesny miocen). Skamieniałości znane są z Atlantyku, Pacyfiku i Oceanu Południowego, jednak najprymitywniejszym znanym członkiem walowatych jest argentyński Morenocetus parvus długości ponad 5 m. Dalej w zapisie kopalnym występuje luka obejmująca środkowy i późny miocen, podczas gdy skamieniałości z pliocenu są liczniejsze. Pochodzą z Europy, Japonii i Ameryki Północnej. Wymienia się wśród nich Balaenula astensis i B. balaenopsis, Balaenella brachyrhynchus czy zaliczane do obecnie istniejących rodzajów Balaena ricei oraz Eubalaena belgica. W pliocenie rozmiary walowatych zmniejszyły się.
Zależności pomiędzy walowatymi także były przedmiotem kontrowersji. W przeszłości wszystkie obecne gatunki zaliczano do jednego rodzaju Balaena, od 2015 znanego pod polską nazwą wal. Pogląd ten nie ostał się, a wszystkie współczesne gatunki poza walem grenlandzkim przeniesiono do rodzaju Eubalaena, czyli waleń. Przez długi czas wyróżniano w nim 2 gatunki (waleń biskajski, waleń południowy), następnie różnice pomiędzy nimi uznano za niewystarczające, synonimizując je, by w końcu, posiłkując się mtDNA, powrócić do rozróżniania osobnych gatunków, dodając do wyżej wymienionych jeszcze walenia japońskiego. Rozróżnienie to wspierają także badania pasożytów skórnych (whale lice).
Buono i inni przedstawili w 2017 następujący kladogram wykonany metodą strict consensus (uproszczono):
Zastosowanie metody największej parsymonii wprowadziło niewielkie zmiany, między innymi wskazując istnienie kladów obejmującego tylko Peripolocetus i Morenocetus, wala grenlandzkiego i Balaena montalionis oraz walenia biskajskiego i Eubalaena shinshuensis.
Bisconti i inni w 2021 zaprezentowali następujący kladogram (uproszczono):
Tryb życia thumb|left|Wal grenlandzki, spy hopping Wal grenlandzki spotykany jest zazwyczaj samotnie, niekiedy w niewielkich grupkach dwóch–trzech osobników. Większe grupy widywano podczas migracji bądź na akwenach obfitujących w pokarm. Waleń najczęściej widywany jest samotnie bądź jako para, aczkolwiek widywano grupy do 12 stworzeń. Liczne grupy tworzą się też podczas godów. Walowate pływają dość wolno, 3–9 km/h, często odpoczywają. Niekiedy uderzają płetwami (lobtailing) o wodę czy wyskakują z niej (breaching). Niekiedy też wystawiają nad wodę głowę (spy hopping), być może rozglądając się po otoczeniu. W poszukiwaniu pokarmu sprawnie nurkują. Waleń nurkuje zwykle na 10–20 minut, podczas gdy wal pozostaje pod wodą od 5 do 15 minut. W razie potrzeby waleń potrafi jednak osiągnąć głębokość 300 m i czas nurkowania 40 minut, ustępuje jednak walowi zdolnemu pozostawać pod powierzchnią nawet godzinę i zniżać się do głębokości 350 m. Walowate są gatunkami wędrownymi. Lato spędzają na wyższych szerokościach geograficznych, zimą zaś preferują cieplejsze, bardziej umiarkowane wody.
Pomimo samotnego trybu życia zaobserwowano interakcje społeczne w postaci dotykania się. Interakcje społeczne stają się rzadsze w razie niepokojenia walowatych choćby łódkami. Walowate utrzymują ze sobą także kontakt głosowy. Może on wyrażać agresję, nawoływanie się, zwłaszcza w czasie poszukiwania partnera do rozrodu. Walowate porozumiewają się niskimi dźwiękami. Wydają z siebie głośne piosenki niosące się na duże odległości po oceanie, jak również krótsze dźwięki szerokopasmowe, krzyki i jęki, a nawet odgłosy przypominające wystrzał. Najczęstszą częstotliwością walenia jest około 500 Hz, ale zdarza się zakres 1500–2000 Hz. Wal preferuje dźwięki poniżej 300 Hz, ale dochodzi i do 3500 Hz.
Rozmnażanie się zachodzi w płytkich wodach przybrzeżnych na niższych szerokościach geograficznych. Cieplejsze wody stanowią lepsze środowisko dla noworodków. Młode są tam również bezpieczniejsze niż w zimnych wodach z polującymi orkami. Zostało ono poznane w przypadku walenia biskajskiego i południowego, w przypadku japońskiego pozostaje tajemnicą.