Yahya Abdul-Azziz Jemus Junkung Jammeh (ur. 25 maja 1965 w Kanilai) – gambijski polityk i wojskowy, prezydent Gambii w latach 1994–2017. Władzę przejął w wyniku bezkrwawego przewrotu wojskowego.
Zaraz po zakończeniu edukacji, rozpoczął karierę w wojsku, w szeregach którego awansował do stopnia pułkownika. W lipcu 1994 jako porucznik stanął na czele zamachu stanu przeciw pierwszemu prezydentowi Gambii, Dawdzie Jawarze. W latach 1994–1996 rządził krajem jako przywódca junty wojskowej. W 1996 ogłosił wybory powszechne, w wyniku których został oficjalnie prezydentem Gambii. Sukces wyborczy powtórzył w 2001, 2006 oraz w 2011.
Jako prezydent był oskarżany o nadużywanie władzy, ograniczanie swobód obywatelskich i łamanie praw człowieka. W czasie jego prezydentury kilkakrotnie dochodziło do prób przewrotu wojskowego. W 2007 wsławił się opracowaniem własnej metody leczenia AIDS, która została potępiona przez społeczność międzynarodową.
W grudniu 2016 przegrał wybory prezydenckie z Adamą Barrowem, jednakże odmówił uznania ich wyniku i przekazania władzy. Z urzędu zrezygnował dopiero 21 stycznia 2017 pod naciskiem międzynarodowym i w obliczu interwencji zbrojnej państw ECOWAS.
Młodość Yahya Jammeh urodził się 25 maja 1965 w miejscowości Kanilai, w dystrykcie Foni Kansala w zachodniej części Gambii. W latach 1972–1978 uczęszczał do szkół podstawowych w Kanilai (Kanilai Primary) oraz Bwiam (Saint Edwards Primary School Bwiam). Od 1978 do 1983 kształcił się w szkole Gambia High School. W 1983 zakończył edukację, uzyskując Generalny Certyfikat Edukacji (GCE, General Certificate of Education), z wyróżnieniem w dziedzinie geografii, biologii, fizyki oraz języka angielskiego i francuskiego.
Kariera wojskowa Po zakończeniu nauki Jammeh związał swoją przyszłość z wojskiem. 1 kwietnia 1984 wstąpił do Żandarmerii Narodowej. Przez kolejne 12 lat pełnił różne funkcje w siłach zbrojnych i piął się w górę po drabinie wojskowych stanowisk. Od kwietnia 1984 do sierpnia 1986 służył w Specjalnej Jednostce Interwencyjnej. W kwietniu 1986 awansował ze stopnia szeregowego na stopień sierżanta. Następnie, od kwietnia 1986 do 1987 służył w Specjalnej Jednostce Straży Żandarmerii Mobilnej. W grudniu 1987 został awansowany na stopień podchorążego. Od grudnia 1987 do sierpnia 1989 stacjonował w szkole żandarmerii, w której przeszedł szkolenie dla eskorty prezydenckiej. We wrześniu 1989 uzyskał awans na oficerski stopień podporucznika. Od stycznia do czerwca 1991 dowodził jednostką Żandarmerii Mobilnej, a następnie od czerwca do sierpnia tego samego roku Wojskową Jednostką Policji Żandarmerii Narodowej. W okresie od sierpnia 1991 do lipca 1994 stał na czele oddziału Policji Wojskowej Narodowej Armii Gambii w Yundum.
W czasie służby w wojsku Jammeh jako oficer kierował specjalnymi operacjami państwowymi. W 1990 był odpowiedzialny za ochronę szczytu szefów państw ECOWAS i Konferencji na temat Liberii w Kairaba Beach Hotel w Bandżulu. W 1993 kierował ochroną spotkania dowódców Grupy Monitorującej ECOWAS (ECOMOG). W lutym 1992 dowodził jednostkami, odpowiedzialnymi za osobistą ochronę papieża Jana Pawła II, w czasie jego pielgrzymki do Gambii.
W lutym 1992 Jammeh uzyskał stopień porucznika, a w listopadzie 1994 stopień kapitana. Od września 1993 do stycznia 1994 odbywał specjalne szkolenie wojskowe w Forcie McClellan w Alabamie w USA, po którym uzyskał dyplom z dziedziny operacji wojskowych. Już po objęciu władzy w Gambii, w sierpniu 1996 Jammeh został awansowany do stopnia pułkownika. 8 września 1996 oficjalnie przeszedł na wojskową emeryturę, tuż przed wyborami prezydenckimi.
Zamach stanu i przejęcie władzy 1994–1996 mały|lewo|Gambia, państwo otoczone z trzech stron przez Senegal, w 1994 doświadczyła pierwszego i jedynego przewrotu wojskowego Gambią, państwem, które od czasu uzyskania niepodległości w 1965 nie doświadczyło żadnego przewrotu wojskowego, rządził nieprzerwanie prezydent Dawda Jawara (początkowo jako premier). Został on pozbawiony władzy dopiero w 1994 na skutek zamachu stanu, na którego czele stanął porucznik Yahya Jammeh, cieszący się dużym autorytetem wśród żołnierzy.
21 lipca 1994 prezydent Jawara powrócił do Bandżulu ze swojej rezydencji w Londynie. Następnego dnia w stolicy doszło do wybuchu buntu wojskowego, na czele którego stanął porucznik Jammeh. Żołnierze domagali się od władz wypłacenia zaległego żołdu za udział w misji pokojowej w Liberii. 23 lipca bunt przybrał formę bezkrwawego zamachu stanu, a wojsko pod dowództwem Jammeha udało się do pałacu prezydenta Jawary i pozbawiło go władzy. Prezydent Jawara 24 lipca, z obawy o swoje bezpieczeństwo, uciekł wraz z rodziną amerykańskim okrętem wojennym do sąsiedniego Senegalu, gdzie uzyskał azyl polityczny. Wedle relacji świadków i brytyjskiego dyplomaty, na ulicach Bandżulu w dniach przewrotu nie było oznak paniki i nie dochodziło do aktów przemocy. Wojsko jednakże wprowadziło godzinę policyjną i zamknęło stołeczne lotnisko. Rząd brytyjski w odpowiedzi na wydarzenia „ostro potępił” bunt wojska i stwierdził, że zamach stanu stanowi tragedię dla tego kraju.
mały|Łuk 22 Lipca w Bandżulu, upamiętniający wojskowy przewrót i przejęcie władzy przez Yahyę Jammeha Yahya Jammeh stanął na czele Tymczasowej Rady Rządzącej Sił Zbrojnych (AFPRC, Armed Forces Provisional Ruling Council), wojskowej junty, składającej z wysokich rangą oficerów i przez dwa lata rządził niepodzielnie krajem„Prezydent Yahya Jammeh: „Ręce które leczą” (1)”, Afryka.org, 28 stycznia 2008.. Zamach stanu został upamiętniony budową monumentalnego Łuku 22 Lipca w Bandżulu. W budowli tej mieści się także małe muzeum. AFPRC zawiesiła konstytucję z 1970, która ustanawiała trójpodział władz.
Dopiero pod presją zagranicy Jammeh zdecydował się stworzyć w Gambii nowy system polityczny, oparty na zapisach konstytucyjnych. Pierwsze kroki poczynił w marcu 1995, kiedy na mocy dekretu powołał Komisję Rewizji Konstytucji, celem opracowania nowej ustawy zasadniczej. Jednocześnie AFPRC przekształciła się w partię polityczną, Sojusz na rzecz Reorientacji Patriotycznej i Budowy (APRC, Alliance for Patriotic Reorientation and Construction). W sierpniu 1996 w kraju odbyło się referendum w sprawie wprowadzenia nowej konstytucji i ustanowienia Drugiej Republiki. W głosowaniu 70% obywateli poparło projekt konstytucji oraz ustrój republikański. Przyjęta konstytucja ustanawiała silny rząd prezydencki, jednoizbowy parlament i niezależne sądownictwo. Nie przewidywała także limitu kadencji prezydenta.
We wrześniu 1996 odbyły się wybory prezydenckie, a w styczniu 1997 wybory parlamentarne. W tych pierwszych, 26 września 1996, Jammeh zdobył niecałe 55,8% głosów, pokonując kandydata opozycyjnej Zjednoczonej Partii Demokratycznej, Ousainou Darboe (35,8% głosów). W wyborach parlamentarnych z 2 stycznia 1997 APRC zdobył 33 spośród 45 miejsc w Zgromadzeniu Narodowym. Wybory nie były do końca wolne, gdyż część establishmentu politycznego (np. prezydent Jawara) została objęta zakazem kandydowania. Również zagraniczni obserwatorzy w swoim raporcie nie uznali wyborów za wolne i sprawiedliwe. 18 października 1996 Jammeh oficjalnie objął stanowisko pierwszego prezydenta Drugiej Republiki.
Prezydent Gambii – pierwsza kadencja 1996–2001 mały|„Jammeh dla twojej przyszłości”, plakat wyborczy prezydenta Jammeha, 2005 Gambia rządów Yahyi Jammeha formalnie została państwem z konstytucją przyjętą w powszechnym referendum i odbywającymi się regularnie wyborami. Jednak pod adresem prezydenta pojawiały się wielokrotnie zarzuty nadużywania władzy, ograniczania swobód obywatelskich i łamania praw człowieka. Krajem kilkakrotnie wstrząsały także próby przejęcia władzy na drodze przewrotu.
Do pierwszej siłowej próby zmiany władzy doszło 15 stycznia 2000. W kraju miał wówczas miejsce zamach stanu przeciw prezydentowi Jammehowi. W pałacu prezydenckim miało dojść do strzelaniny. Spiskowcami okazali się dwaj oficerowie prezydenckiej ochrony, którzy próbowali strzelać do głowy państwa. Jeden z nich został zabity, a cały zamach został udaremniony przez ochronę prezydenta. W kolejnych dniach aresztowano pozostałych wojskowych, zaangażowanych w spisek.
W kwietniu 2000 prezydent i jego administracja zostali oskarżeni o łamanie praw człowieka i spowodowanie śmierci 12 studentów. 10 kwietnia 2000 w stolicy kraju doszło do protestu studentów przeciw torturowaniu przez siły bezpieczeństwa jednego z ich kolegów. Protest przerodził się w zamieszki z policją, która otrzymała od rządu rozkaz strzelania. Po śmierci demonstrantów przez Gambię przetoczyła się fala protestów przeciw brutalnym metodom sił policyjnych. Konsekwencją sprzeciwu wobec władzy były liczne aresztowania wśród studentów, oskarżanych o niszczenie mienia, oraz zamknięcie wszystkich szkół i college’ów. Prezydent Jammeh, komentując sytuację, stwierdził, że zamieszki zostały wszczęte przez Stowarzyszenie Studentów Gambii oraz przez pewne złe żywioły i bandytów, którzy wykorzystali sytuację i udając studentów zachęcili tak zwanych demonstrantów do wyrządzenia zniszczeń.
Druga kadencja 2001-2006 mały|Prezydent Jammeh w drodze na szczyt Unii Afrykańskiej, Egipt, lipiec 2008 18 października 2001 w Gambii odbyły się wybory prezydenckie, które w opinii społeczności międzynarodowej miały być testem rzeczywistego poziomu wolności i demokracji w tym kraju. W lipcu 2001 prezydent Jammeh, ubiegający się o reelekcję, zniósł zakaz działalności partii politycznych rządzących krajem przed 1994. Kampania wyborcza nie przebiegała jednak w pokojowy sposób. Przed wyborami dochodziło do wielu walk ulicznych i zamieszek, w których rannymi zostawali protestujący zwolennicy opozycji. W październikowych wyborach Jammeh uzyskał prawie 53% głosów poparcia, wobec niecałych 33% dla kandydata opozycji Ousainou Darboe ze Zjednoczonej Partii Demokratycznej. Ostatecznie zagraniczni obserwatorzy uznali wybory za generalnie wolne i demokratyczne, dopatrując się jednak kilku nieprawidłowości.
W 2005 prezydent i jego administracja po raz kolejny zostali oskarżeni o łamanie praw człowieka po tym, jak w Gambii doszło do brutalnego mordu, który wywołał skandal na międzynarodową skalę. 44 ghańskich imigrantów i 10 obywateli z innych państw ECOWAS zostało z zimną krwią zastrzelonych przez gambijską żandarmerię w oczekiwaniu na statek do Europy. Rozkaz strzelania miał wydać sam prezydent Jammeh. Był on bowiem przekonany, że cudzoziemcy planowali zamach stanu i obalenie jego władzy.
Poważnym zarzutem wysuwanym pod adresem prezydenta było łamanie i ograniczanie wolności prasy. Organizacje międzynarodowe (w tym UE) wielokrotnie potępiały wywieranie ciągłej presji na krajowe media poprzez oskarżenia czy to o działalność wywrotową, czy o zniesławienie organów władzy. Równie często dochodziło do udanych prób zamykania organów niezależnej i opozycyjnej prasy. Zdarzały się także przypadki fizycznych ataków na dziennikarzy, które nie były należycie badane przez prokuraturę. Działalność prywatnych mediów została obłożona ścisłymi restrykcjami i wysokimi opłatami licencyjnymi. W 2002 w Gambii wprowadzono ustawę, ustanawiającą specjalną komisję ds. mediów o bardzo szerokim zakresie uprawnień. Zdaniem krytyków prawo to zagroziło wolności prasy. Dalsze zmiany w prawie z 2004 wprowadziły karę więzienia dla dziennikarzy za działalność wywrotową lub zniesławienie władzy.