Tosca – opera w trzech aktach Giacoma Pucciniego z 1900 roku na podstawie sztuki La Tosca Victorena Sardou. Autorami włoskiego libretta są Luigi Illica i Giuseppe Giacosa. Jest chronologicznie drugą z trzech najbardziej znanych oper Pucciniego. Po podpisaniu kontraktu na adaptację z dramatopisarzem nastąpiła wymiana listów, po której Puccini zerwał umowę. Po kilku latach kompozytor powrócił do prac nad adaptacją.
Akcja rozgrywa się w Rzymie w czerwcu 1800 roku. Opera opisuje historię kochanków: malarza i śpiewaczki, którzy zostają wplątani w konflikt polityczny pomiędzy zbiegiem a prefektem policji. Do ważniejszych arii zalicza się E lucevan le stelle i Vissi d’arte.
Światowa prapremiera Toski odbyła się w Rzymie 14 stycznia 1900 roku w Teatro Costanzi pod dyrekcją Leopolda Mugnonego. Opera spotkała się z pozytywnym odbiorem u krytyków. Tosca jest jedną z najczęściej wystawianych oper na świecie i była wielokrotnie ekranizowana. Bohaterów na przestrzeni lat grali m.in. Anna Magnani, Tito Gobbi, Michel Simon, Rossano Brazzi i Angela Gheorghiu.
Historia powstania dzieła Francuski dramatopisarz Victorien Sardou napisał ponad 70 sztuk. Na początku lat 80. XIX wieku autor wszedł w wieloletnią współpracę z aktorką Sarah Bernhardt, dla której napisał kilka sztuk m.in. Fédora (1882), La Tosca (1887) czy Gismonda (1894). Ich trzecie wspólne dzieło, La Tosca, szybko stało się sukcesem i było wystawiane ponad 3000 razy w samej Francji.
Puccini widział sztukę przynajmniej trzykrotnie, w Mediolanie, Turynie i we Florencji. 7 maja 1889 roku napisał list do swojego wydawcy Giulia Ricordiego, prosząc go o zgodę Sardou na przekształcenie tego utworu w operę: „W tej Tosce widzę operę, której potrzebuję, bez przesadnych proporcji, bez wymyślnego spektaklu, nie będzie to wymagało nadmiernej ilości muzyki. W międzyczasie kompozytor szukał innych potencjalnych tematów na operę, w tym dramat Peleas i Melisanda Maeterlincka. W 1891 roku Illica odradził Pucciniemu adaptację Toski, najprawdopodobniej dlatego, że jego zdaniem sztuki nie dało się z powodzeniem zaadaptować do formy muzycznej. W tym samym roku Ricordi podpisał umowę z Sardou, a Illica rozpoczął prace nad librettem. Po podpisaniu kontraktu Sardou nie był pewny swojej decyzji. W serii listów wyraził niepokój z powodu powierzenia swojego najpopularniejszego dzieła stosunkowo nowemu kompozytorowi, którego muzyka nie podobała mu się, a jednocześnie poprosił o większe wynagrodzenie. Puccini obraził się i wycofał się z umowy. Swoją uwagę przeniósł na dwa kolejne dzieła Manon Lescaut (1893) i Cyganeria (1896).
W 1894 roku adaptacją sztuki zainteresował się inny włoski kompozytor Alberto Franchetti. Jesienią tego roku spotkał się z Illicą, Ricordim, Sardou, a także Giuseppe Verdim. Verdi stwierdził, że sam chętnie napisałby tę operę, gdyby nie był już na emeryturze. W maju 1895 roku Franchetti poddał się i przestał pracować nad librettem. Puccini ponownie zainteresował się Toską i po raz drugi podpisał kontrakt w sierpniu.
Sytuacja powrotu adaptacji do Pucciniego nie jest jasna. Jedna z wersji mówi, że Ricordi przekonał Franchettiego, że dzieło było zbyt gwałtowne, aby mogło zostać pomyślnie przeniesione do opery. Rodzina Franchettiego utrzymuje, że Franchetti zrzekł się prac jako gest dobrej woli, mówiąc: „On ma więcej talentu niż ja”. Amerykańska uczona Deborah Burton twierdzi, że Franchetti zrezygnował z tego tylko dlatego, że widział w niej niewiele wartości i nie czuł muzyki w sztuce.
Libretto thumb|Okładka oryginalnego libretta Najstarsza znana wersja libretta to fragment zapisany w formie faksymilu spisany przez Richarda Spechta opisany jako „fragment z pierwszej wersji libretta Toski”. Jest to jedyna zachowana część, reszta dzieła jest uznawana za zaginioną. Scena ta opisuje kwartet śpiewaków: Toscę, Cavaradossiego, oprawcę i Spolettę, podczas gdy Scarpia przygląda się im.
Jedna z pierwszych wersji libretta przez lata była uważana za zaginioną. Na konferencji „Tosca 2000” w Rzymie komisja ujawniła jedną z wcześniejszych wersji libretta. 112–stronnicowy zeszyt został odnaleziony w prywatnym archiwum rodziny Giacosa w Canavase. Zeszyt zawiera libretto, porady do inscenizacji oraz notatki autorów napisane na marginesach. Wersja ta względem ostatniej zawiera kilka znaczących różnic, głównie w akcie III. Tekst arii E lucevan le stelle był dłuższy, a śpiewak w porównaniu z wersją ostateczną napisał list do Toski.
Ostatnia scena, w której Tosca rzuca się z murów, wyglądała inaczej. Po tym jak Cavaradossi ginie od strzałów, Tosca obejmuje go, lecz nie akceptuje jego śmierci. W swoich myślach widzi ich siedzących razem w gondoli i uciekających z miasta, podczas gdy ktoś próbuje odebrać jej ukochanego. Z korespondencji kompozytora wiadomo, iż był zwolennikiem tej wersji, jednak Sardou stwierdził, że opera musi zakończyć się tak jak sztuka. Opisując ostatnią scenę, kompozytor określił ją jako „arię płaszczową”, moment w którym publiczność zaczyna się ubierać i szykuje do wyjścia. Chcąc to zmienić, upewnił się, że ostatni monolog głównej bohaterki jest krótki i nie przedłuża akcji na siłę.
Muzyka thumb|Partytura II aktu W 1896 roku Puccini wydał swoją poprzednią operę Cyganeria, która szybko stała się popularna. W 1897 roku Puccini poświęcił głównie zarządzaniu kolejnym wykonaniom swojego ostatniego dzieła i niewiele pracował nad partyturą Toski. Prace nad nią rozpoczął dopiero w listopadzie tego roku. Opera nie ma uwertury. W zamian na samym początku występuje leitmotiv Scarpii i motyw uciekiniera przypisywany postaci Angelottiego. W całym utworze występuje około 60 leitmotivów; są one przypisane różnym postaciom i ważniejszym rekwizytom, takim jak koszyk w I akcie. Tosca jest dziełem przekomponowanym, kolejne arie rozpoczynają się i kończą bez widocznej przerwy. Toskę zalicza się do oper werystycznych.
Przynajmniej raz w każdym akcie postacie sceniczne słyszą muzykę w swoim świecie. W akcie I jest to modlitwa Te Deum, w akcie II Scarpia słyszy Toscę podczas swojej próby, a w III słychać śpiewającego pastuszka.
Pod koniec aktu I do kościoła wchodzi procesja śpiewająca wczesnochrześcijański hymn Te Deum. Życzeniem Pucciniego było dodanie modlitwy mówionej po cichu przed samym hymnem, chociaż sam wiedział, że prawdziwy hymn takiego wstępu nie ma. W tym celu zapytał listownie kilku znajomych związanych z kościołem o podesłanie kilku wersów, które mogą być użyte podczas mówienia po cichu. Ostatecznie w ocenie kompozytora, żadna z sugestii nie była wystarczająca. Puccini zdecydował się zrobić to sam, łącząc fragmenty tekstów z psalmów, doksologii i Księgi Rodzaju. Te Deum i późniejsza aria E lucevan le stelle uznawane są za muzyczne punkty kulminacyjne całej opery.
Kompozytor chciał, aby Tosca, której akcja toczy się w Stolicy Apostolskiej, zawierała autentyczne dźwięki dzwonów. W tym celu napisał listy do znajomych w Rzymie (Don Meluzzi, Don Pietro Panichelli) pytając o szczegóły, np. poprosił o dokładną tonację dzwonu w bazylice św. Piotra na Watykanie. Panichelli dostał zadanie sprawdzenia, które z pobliskich dzwonów kościelnych słychać z Zamku św. Anioła.
Puccini udał się do Zamku Świętego Anioła, aby zmierzyć dźwięk dzwonów jutrzniowych, tak jak byłyby słyszane z jego murów. Na potrzeby opery kompozytor zażyczył sobie specjalnych dzwonów użytych na początku aktu III, odlanych na zamówienie przez cztery różne odlewnie. Zabieg ten nie odniósł pożądanego skutku, jak napisał Illica do Ricordiego dzień po premierze, „wielkie zamieszanie i duża suma pieniędzy na dzwony stanowiły kolejną głupotę, gdyż przeszły zupełnie niezauważone”. Dzwony są źródłem kłopotów i wydatków dla zespołów operowych wykonujących Toskę do czasów współczesnych.
Partytura została ukończona 29 września 1899 roku. Ricordi, zadowolony z pierwszych dwóch aktów, miał zastrzeżenia do ostatniego. W październiku 1899 roku zdał sobie sprawę, że część muzyki do arii Cavaradossiego z trzeciego aktu O dolci mani została zapożyczona z materiału, który Puccini wyciął ze swojej wcześniejszej opery Edgar i zażądał zmian. Puccini bronił swojej muzyki jako wyrazu tego, co Cavaradossi musiał czuć w tamtym momencie, i zaproponował, że przyjedzie do Mediolanu, aby zagrać i zaśpiewać trzeci akt dla wydawcy. Ricordi był zachwycony ukończonym preludium III aktu, które otrzymał na początku listopada i złagodził swoje poglądy, choć wciąż nie był do końca zadowolony z muzyki wykorzystanej do arii. Czas do planowanej premiery w styczniu 1900 roku był zbyt krótki, aby wprowadzić jakiekolwiek dalsze zmiany.
Zmiany względem sztuki thumb|Karykatura Pucciniego i Sardou La Tosca Victoriena Sardou to 5–aktowa sztuka z dokładnymi opisami postaci, lokalizacji i rekwizytów. Główne postacie zostały napisane dla francuskiego odbiorcy, postać Toski została stworzona z myślą o Sarze Bernhardt, a Cavaradossi urodził się w Paryżu. Libreciści podczas przerabiania tekstu na operę byli zmuszeni do wycięcia niektórych postaci i scen. W stosunku do opery Tosca jest ukazana jako mądrzejsza i bardziej nieobliczalna. Scarpia jest opisany jako sługus i pochlebca.
Sztuka Sardou zawiera dodatkowe sceny wyjaśniające różne wątki fabularne, w tym opis ucieczki Angelottiego i wyjaśnienie jak wydostał się z więzienia. Sam czas ucieczki także został zmieniony. W oryginale jest to wieczór kiedy uciekinier pozostaje niewidoczny. W operze zamieniono porę na południe. W sztuce uciekinier i malarz nie znają się. Libreciści w próbie skrócenia tekstu zmienili ich relację na starych znajomych. W akcie I opery Tosca wraca do kościoła, aby porozmawiać z kochankiem, czego brakuje w sztuce.
Osoba kościelnego u Sardou jest jedną z nielicznych postaci komicznych. Puccini zmienił postać na bardziej poważną. W oryginale zakrystian nazywał się Euzebiusz (), we wczesnej wersji libretta był opisany jako sprzątacz (), a ostatecznie jako kościelny. Scena przesłuchania i tortur w akcie IV sztuki (II opery) rozgrywa się bardziej adekwatnie w Zamku św. Anioła zamiast w rezydencji Scarpii. Aria E lucevan le stelle nie ma swojego odpowiednika w sztuce. Zamiast tego Cavaradossi śpi w oczekiwaniu na swój wyrok. W ostatniej scenie sztuki Tosca, płacząc za zmarłym kochankiem, wyjawia policji, że to ona zabiła ich przywódcę.
Osoby RolaGłosWystępujący podczas prapremiery, 14 stycznia 1900 (Dyrygent: Leopoldo Mugnone)Floria Tosca, śpiewaczkasopranHariclea DarcléeMario Cavaradossi, malarz, kochanek ToskitenorEmilio De MarchiBaron Scarpia, prefekt policji rzymskiejbarytonEugenio GiraldoniCesare Angelotti, uciekinierbasRuggero GalliZakrystianin, pracownik kościoła św. AndrzejabarytonEttore BorelliSpoletta, podwładny ScarpiitenorEnrico Giordano
Treść Kontekst historyczny mały|Bitwa pod Marengo, obraz Louis-François Lejeune, 1802 Według libretta akcja Toski ma miejsce w Rzymie w czerwcu 1800 roku. Sardou w swojej sztuce datuje ją dokładniej; La Tosca odbywa się po południu, wieczorem i wczesnym rankiem 17 i 18 czerwca 1800 roku.
Włochy od dawna były podzielone na kilka małych państw, a papież w Rzymie rządził Państwem Kościelnym w środkowych Włoszech. Po rewolucji francuskiej armia francuska pod dowództwem Napoleona najechała Włochy w 1796 roku, wchodząc do Rzymu bez większych walk 11 lutego 1798 roku i ustanawiając tam republikę. Papież Pius VI został wzięty do niewoli i zesłany na wygnanie 20 lutego 1798 roku (Pius VI umrze na wygnaniu w 1799 roku, a jego następca, Pius VII, wybrany w Wenecji 14 marca 1800 roku, wejdzie do Rzymu dopiero 3 lipca. Nie ma zatem ani papieża, ani rządu papieskiego w Rzymie w czasie przedstawionym w operze). Nową republiką rządziło siedmiu konsulów; w operze jest to urząd sprawowany niegdyś przez Angelottiego, którego postać może być wzorowana na rzeczywistym konsulu Liboriu Angeluccim. We wrześniu 1799 roku Francuzi, którzy bronili republiki, wycofali się z Rzymu. Gdy odeszli, wojska Królestwa Neapolu zajęły miasto.