Ząbkowice (Ząbkowice Będzińskie) – dzielnica Dąbrowy Górniczej (w granicach miasta od 1 lutego 1977), położona 8 km na północny wschód od centrum miasta, nad Trzebyczką, przy starym szlaku handlowym Olkusz-Siewierz. W latach 1962–1975 samodzielne miasto, od 1973 – siedziba gminy wiejskiej Ząbkowice.
Rys historyczny W XIII wieku na terenie Ząbkowic istniały opustoszałe kopalnie rudy ołowianej.
Miejscowość funkcjonowała na początku pod nazwą „Bienie”. Wymienia ją Jan Długosz w Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis („Księga uposażeń diecezji krakowskiej”) jako Zombkowicze. Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Ząbek.
W 1581 w miejscowości było 6 łanów kmiecych, 2 zagrodników z rolą, 3 zagrodników bez roli, 1 komornik, 1 łan sołtysi. W połowie XVI w. zaczęło rozwijać się górnictwo, wypalano też wapno (ślady kopalni koło góry Bienia między Ząbkowicami a Tucznawą).
W 1601 roku Sebastian Nieszkowski uruchomił tu warzelnie piwa, ta jednak działała krótko ze względu na protesty mieszczan sławkowskich.
W roku 1725 z inicjatywy Konstantego Szaniawskiego herbu Junosza uruchomiono w Ząbkowicach hutę żelaza z wielkim piecem.
W wyniku III rozbioru Polski - Ząbkowice weszły w skład prowincji Neuschlesien (Nowy Śląsk) i znalazły się granicach powiatu siewierskiego.
Po podpisaniu traktu pokojowego w 1807 wieś weszła w skład Księstwa Warszawskiego, a od 1815 Księstwa Kongresowego.
Do Ząbkowic pierwszy pociąg przybyły 22 listopada 1847 r. a 1 grudnia uruchomiono połączenie z Częstochową. 1 stycznia 1848 roku oddano do użytku ostatni odcinek Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej od Ząbkowic do Maczek.
Od początku swego istnienia Ząbkowice należały do parafii sławkowskiej, od połowy XV w. do parafii w Chruszczobrodzie. 10 września 1910 biskup kielecki Augustyn Łosiński powołał oficjalnie w Ząbkowicach parafię pod wezwaniem Zesłania Ducha Świętego. Z dniem 23 września 1985 ordynariusz diecezji częstochowskiej biskup dr Stanisław Nowak erygował parafię pod wezwaniem Świętej Marii Magdaleny na Bielowiznie.
Pod względem administracyjnym Ząbkowice należały najpierw do klucza (starostwa) sławkowskiego (do 1790), później do powiatu krakowskiego (1790–1795) i nowośląskiego powiatu siewierskiego (1795–1806), później, do 1940 (wraz z kolonią Starosiedle) do gminy olkusko-siewierskiej powiatu będzińskego, natomiast Antoniów i Bielowizna do gminy Wojkowice Kościelne. W latach 1940–1954 Ząbkowice były samodzielną gminą, w skład której wchodziły: Trzebiesławice, Tuliszów, Ujejsce i Wojkowice Kościelne. W 1954 utworzono gromadę Ząbkowice, która 1 stycznia 1956 uzyskała status samodzielnego osiedla typu miejskiego, a 25 sierpnia 1962 prawa miejskie. 30 czerwca 1963 rozporządzeniem Rady Ministrów z 22 maja 1963 wyłączono z granic miasta jezioro Pogoria wraz z otaczającymi terenami leśnymi o łącznej powierzchni 161,20 ha i włączono do miasta Dąbrowa Górnicza.
thumb|Ruiny Huty Szkła Artystycznego Ząbkowice jako samodzielne miasto dobrze rozwijało się w oparciu o Hutę Szkła Okiennego, Hutę Szkła Gospodarczego, Zakłady Tworzyw Sztucznych „Erg” oraz węzeł kolejowy PKP. W tym okresie funkcjonowało Technikum Chemiczne, przystąpiono także do budowy Technikum Budowlanego. Powstał Dom Kultury i rozbudowano miejscowy klub Unia Ząbkowice.
Ze względu na przynależność do powiatu będzińskiego, Ząbkowice zaczęto nazywać potocznie Ząbkowicami Będzińskimi (stacja kolejowa o takiej nazwie) w odróżnieniu od Ząbkowic Śląskich.
27 maja 1975 do Ząbkowic włączono obszar gmin wiejskich: Ząbkowice, Wojkowice Kościelne oraz Łosień
1 lutego 1977 miasto Ząbkowice przyłączono do Dąbrowy Górniczej, oprócz Podwarpia, Trzebiesławic, Tuliszowa, Warężyna i Wojkowic Kościelnych, które włączono do gminy Siewierz. W rzeczywistości, w skład Dąbrowy Górniczej z obszaru miasta Ząbkowice weszły: Ząbkowice właściwe, ponadto Ujejsce (należące w latach 1973–75 do gminy Wojkowice Kościelne), Bugaj, Sikorka i Tucznawa (należące w latach 1973–75 do gminy Ząbkowice) oraz Błędów, Kuźniczka Nowa, Łazy, Łęka, Łosień, Okradzionów i Rudy (należące w latach 1973–75 do gminy Łosień). 1 stycznia 1993 także Trzebiesławice wyłączono z gminy Siewierz i włączono do Dąbrowy Górniczej.
Kalendarium 1559 – uruchomienie huty cynku XV-XVI w. – osadnictwo gwarków na prawie czynszowym w osadzie zwanej Stare Osiedle (obecnie Starosiedle) 1683 – „szlak królewski” (od Sławkowa przez Łosień) przemierza orszak króla Jana III Sobieskiego zmierzającego na Wiedeń XVII w. – hodowla owiec głównym zajęciem rodzin byłych gwarków po wyczerpaniu zasobów kopalnianych i przeniesieniu ich do Olkusza (odkrycie złóż srebra) (w pobliżu obecnych Zakładów Dolomitu, za Szkołą Podstawową nr 21 zachowały się pozostałości murów dawnej owczarni należącej do sąsiedniego dworu w Ujejscu) 1725 – budowa pieca hutniczego z polecenia ks. biskupa S. Szaniawskiego (do biskupów krakowskich tereny te należały od czasów biskupa Zbigniewa Oleśnickiego) XVIII w. – Ząbkowice wsią rolniczą zagubioną wśród lasów Puszczy Łosieńskiej 1789 – przejęcie Ząbkowic na Skarb Państwa (tzw. królewszczyzna) 1807 – włączenie Ząbkowic w granice Księstwa Warszawskiego 1815 – Ząbkowice w Królestwie Kongresowym w gminie olkusko-siewierskiej z siedzibą w Strzemieszycach 1827 – wieś rządowa w parafii Gołonóg; Ząbkowice liczą 40 domostw i 227 mieszkańców 1845 – rozpoczęcie budowy „kolei żelaznej warszawsko-wiedeńskiej” 1847, grudzień – przejazd pierwszego pociągu przez Ząbkowice 1863 – opanowanie historycznego „trójkąta granicznego” przez oddziały powstańcze Apolinarego Kurowskiego po stoczeniu zwycięskiej potyczki z Kozakami 1864 – zniesienie przez cara pańszczyzny 1869 – odkrycie złóż dolomitu przez znanego geologa, Adama Piwowara 1884 – powstanie pierwszej Fabryki Szkła w Ząbkowicach, której założycielem i pierwszym dyrektorem był Niemiec, Joseph Schreiber 1892 – otwarcie pierwszej szkoły przyzakładowej przy hucie szkła 1896 – powstanie kopalni dolomitu (Spółka Firmowa Zakładów Wapiennych „Eltes”) 1897 – pierwszy tartak drzewny w miejscu dzisiejszej rampy kolejowej 1898 – powstanie Zakładów Elektrochemicznych, założonych przez Spółkę Akcyjną „Elektryczność” z siedzibą w Warszawie 1902-06 – budowa kościoła parafialnego z inicjatywy ks. Franciszka Plenkiewicza; założenie cmentarza (1908) 1905 – wzniesienie budynku carskiej straży granicznej (zachowane mury) 1906 – powstanie 7-klasowej powszechnej szkoły publicznej (obecnie SP nr 21); założenie Koła Rolniczego 1907 – rozpoczęcie budowy szkoły – tzw. Kolejówki z udziałem funduszy Macierzy Polskiej; budowa z funduszy społecznych i zakładowych Domu Ludowego (potem kino „Uciecha”) 1911 – oddanie do użytku szkoły Macierzy Polskiej 1914 – zajęcie Ząbkowic przez wojska niemieckie thumb|Dworzec w Ząbkowicach w latach I wojny światowej 1918 – odzyskanie niepodległości – zniesienie „trójkąta przygranicznego” 1921 – powstaje pierwsza bita droga na ulicy Gospodarczej 1924 – założenie 40 Zagłębiowskiej Drużyny Harcerskiej im. gen. J. Sowińskiego 1926 – pierwszy zorganizowany strajk w HSG, następnie w Zakładach Elektrochemicznych 1933 – budowa drogi bitej przez Bielowiznę do Ujejsca (odnalezienie monet z popiersiem Jana Sobieskiego) 1935 – założenie Koła gospodyń Wiejskich z przewodniczącą Sabiną Kierońską 1936 – powstanie Koła Gospodyń w Antoniowie 1939 – podjęcie budowy szkoły przy zbiegu ulic Gospodarczej i Szosowej (obecnie SP nr 21) 1940 – zdelegalizowanie placówki „Orła Białego”, egzekucja J. Pietrasa i J. Mizerkiewicza 1940 – utworzenie w czasie okupacji samodzielnej gminy Ząbkowice, obejmującej także: Trzebiesławice, Tuliszów, Ujejsce i Wojkowice Kościelne 1945 – pacyfikacja Ząbkowic, tragiczne przeżycia rodzin Starosiedla; 18 stycznia – wyzwolenie Ząbkowic spod okupacji hitlerowskiej 1951 – zakończenie budowy Szkoły Podstawowej nr 1 (obecnie nr 21) przy ul. Gospodarczej 1 1954 – zlikwidowanie gminy i utworzenie gromady Ząbkowice 1956, 1 stycznia – Ząbkowice otrzymują status osiedla typu miejskiego 1960 – zorganizowanie zajęć szkolnych w Zaocznym Technikum Chemicznym dla Pracujących przy Zakładach Elektrochemicznych 1962, 25 sierpnia – nadanie osiedlu Ząbkowice praw miejskich; zatwierdzenie herbu miasta; zorganizowanie Państwowej Średniej Szkoły Zawodowej z siedzibą w MDK 1963 – oddanie do użytku szkoły – Pomnika 1000-lecia Państwa Polskiego na Bielowiźnie (obecne Szkoła Podstawowa nr 22) 1966 – doprowadzenie sieci wodociągowej o długości 6 km 1968 – otwarcie ośrodka zdrowia wybudowanego w czynie społecznym 1971 – uruchomienie linii autobusowej WPK 1972 – budowa w czynie społecznym Ośrodka Sportowo-Wypoczynkowego nad Strugą 1973 – budowa w pobliżu Kombinatu Metalurgicznego Huta „Centrum" (potem „Katowice”); utworzenie gminy wiejskiej Ząbkowice z siedzibą w Ząbkowicach 1974 – oddanie do użytku stadionu sportowego KS „Unia” 1975, 27 maja – przyłączenie do Ząbkowic gmin wiejskich: Wojkowice Kościelne, Łosień i Ząbkowice – powiększenie obszaru miasta do 141,2 km² (jednak tylko do pocz. 1977) 1976 – otwarcie pawilonu handlowego „Centrum” (koło muszli koncertowej) 1977, 1 lutego – przyłączenie części miasta Ząbkowice do Dąbrowy Górniczej i włączenie dawnych sołectw: Podwarpie, Trzebiesławice, Tuliszów, Warężyn i Wojkowice Kościelne do gminy Siewierz 1977 – wybudowanie i oddanie do użytku Przedszkola Publicznego nr 22 na Bielowiźnie (po likwidacji przedszkola budynek nie został zagospodarowany) 1979 – adaptacja wybudowanego gmachu Miejskiej RN na ośrodek zdrowia i aptekę 1980 – rozpoczęcie budowy osiedla „Gdańskiego” (obecnie osiedle Młodych Hutników) 1985 – gazyfikacja osiedla Bielowizna (czyn społeczny) 1987 – otwarcie Przedszkola nr 33 (po zamknięciu Domu Opieki Społecznej) 1988 – adaptacja budynku na osiedlu Młodych Hutników na siedzibę Szkoły Podstawowej nr 31 1988, 23 września – wyodrębnienie parafii na Bielowiźnie 1992 – gazyfikacja ulic: Szosowej, Gospodarczej (w kierunku Tucznawy) 1999, wrzesień – w budynku zlikwidowanej Szkoły Podstawowej nr 22 powstaje Gimnazjum nr 9.
Sport i edukacja Szkoły: Szkoła Podstawowa nr 21 Szkoła Podstawowa nr 31 Miejski Dom Kultury Miejska Biblioteka Publiczna, Filia nr 2 Klub Sportowy Unia Ząbkowice
Kościoły i związki wyznaniowe Kościół Rzymskokatolicki: Parafia pw. Zesłania Ducha Świętego Parafia św. Marii Magdaleny Świadkowie Jehowy (Sala Królestwa) Kościół Zielonoświątkowy: Zbór Jordan
Przypisy
Linki zewnętrzne Opis dzielnicy w serwisie www.dabrowa.pl
Kategoria:Ząbkowice Kategoria:Dawne miasta w województwie śląskim Kategoria:Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku