thumb|200px|Nagrobek Jana i Stanisławy DembowskichJan Bohdan Dembowski (ur. 26 grudnia 1889 w Petersburgu, zm. 22 września 1963 w Warszawie) – polski biolog, zoopsycholog, prezes Polskiej Akademii Nauk, marszałek Sejmu I kadencji, członek Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu w 1958„Trybuna Robotnicza”, nr 4 (4350) 7 stycznia 1958, s. 2.. Budowniczy Polski Ludowej.

Życiorys Urodził się w Petersburgu, w polskiej rodzinie inteligenckiej jako syn Kazimierza, inżyniera technologa, i Władysławy z Mazurkiewiczów, I° voto WyhockiejJan Dembowski Polskie Towarzystwo Etologiczne [dostęp 2024-06-12].. W latach 1907–1912 studiował na Uniwersytecie Petersburskim. Po studiach pracował jako asystent Zakładu Zoologii Bezkręgowców u W. Dogiela, skąd w 1914 został wysłany na specjalizację do Wiednia, gdzie współpracował z H. L. Przibramem. Po powrocie do Warszawy, w 1918 podjął wraz z żoną pracę w Instytucie Nenckiego w Zakładzie Biologii Ogólnej, gdzie w latach 1918–1926 był starszym asystentem Romualda Minkiewicza. W 1920 uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim doktorat u K. Janickiego, a w 1922 habilitację z zakresu zoologii. W latach 1920–1930 był profesorem Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. W 1924–1925 pracował jako stypendysta Fundacji Rockefellera w morskich stacjach biologicznych we Francji, Stanach Zjednoczonych i we Włoszech. W okresie 1927–1934 był kierownikiem Zakładu Morfologii Doświadczalnej Instytutu Nenckiego, a także przewodniczącym Instytutu (1933–1934), jednocześnie pracował w szkolnictwie średnim, był m.in. nauczycielem w I Gimnazjum Męskim im. Sowińskiego w Warszawie.

Był członkiem korespondentem (1933) i zwyczajnym (1948) Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, działał też w Polskim Towarzystwie Przyrodników im. Kopernika, był redaktorem czasopisma Wszechświat (1929–1939), przewodniczącym oddziału warszawskiego tego towarzystwa (1929–1935), a następnie w Wilnie - oraz członkiem Zarządu Głównego. Z jego inicjatywy powstało Wileńskie Towarzystwo Biologiczne, któremu przewodniczył w latach 1936–1939.

9 maja 1934 mianowany profesorem biologii ogólnej na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, z którego w 1939 został usunięty przez okupacyjne władze litewskie. W latach 1940–1941 pracował w polskim gimnazjum jako nauczyciel biologii. Po zajęciu Wilna przez Niemców działał jako tłumacz w polskim biurze pisania podań, a następnie jako księgowy, a po wkroczeniu do Wilna w 1944 wojsk sowieckich wyjechał do Moskwy, gdzie spędził trzy lata działając w Związku Patriotów Polskich i pracując jako attaché naukowy ambasady prosowieckiego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Był jednocześnie naukowym współpracownikiem Instytutu Biologii Eksperymentalnej Akademii Nauk Medycznych.

Jesienią 1947 w Łodzi objął kierownictwo Zakładu Biologii - zostając zarazem dyrektorem Instytutu, które to funkcje pełnił do przejścia na emeryturę w 1960. Jednocześnie w latach 1947–1952 kierował Zakładem Biologii Eksperymentalnej na Uniwersytecie Łódzkim, po czym (1952–1960) był profesorem biologii na UW. Był współorganizatorem I Kongresu Nauki Polskiej (1951) Polskiej Akademii Nauk - zostając jej pierwszym prezesem (1952–1957), w latach 1952–1963 członek prezydium Polskiej Akademii NaukCzłonkowie PAN: Skorowidz..

W latach 1952–1957 pełnił mandat posła oraz był marszałkiem Sejmu I kadencji, w latach 1952–1957 zastępcą przewodniczącego Rady Państwa.

W 1949 roku był delegatem Krajowej Rady Obrońców Pokoju na Kongres Obrońców Pokoju w Paryżu„Trybuna Robotnicza”, nr 92 (1481), 9 kwietnia 1949, s. 1.. W latach 1948–1952 przewodniczący Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju. W listopadzie 1949 został członkiem Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70-lecia urodzin Józefa Stalina„Życie Warszawy”, nr 306 (1808), 6 listopada 1949, s. 1.. W okresie 1951–1953 przewodniczący Komitetu Nagród Państwowych, w latach 1952–1956 zastępca przewodniczącego Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego. 6 marca 1953 wszedł w skład Ogólnonarodowego Komitetu Uczczenia Pamięci Józefa StalinaPowołanie Ogólnonarodowego Komitetu Uczczenia Pamięci Józefa Stalina [w:] „Trybuna Robotnicza”, nr 58, 7–8 marca 1953, s. 2.. Był też członkiem jury Międzynarodowych Nagród Leninowskich. Od czerwca 1962 był członkiem Ogólnopolskiego Komitetu PokojuSkład Ogólnopolskiego Komitetu Pokoju, "Trybuna Ludu", nr 163, 14 czerwca 1962, s. 4..

Członek PAN (od 1952) oraz akademii zagranicznych – Akademii Nauk ZSRR (członek honorowy), Węgierskiej Akademii Nauk, Narodowej Akademii Nauk w Nowym Jorku.

Od 1949 roku jako członek Koła Przyrodników Marksistów popularyzował łysenkizm, który był rozwinięciem jego krytyki Augusta Weismanna i Thomasa Morgana. Jako uczony zajmował się badaniami eksperymentalnymi w dziedzinie fizjologii pierwotniaków oraz psychologii (etologii) zwierząt. Wśród jego naukowych zainteresowań były także problemy genetyki, ewolucjonizmu, embriologii, regeneracji, a także metodologia nauk biologicznych.

Od 1918 jego żoną była prof. dr Stanisława Dembowska z domu Swinarska (1891–1962), biolog.

Zmarł w Warszawie, pochowany z pełnymi honorami państwowymi w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A26-tuje-6). W pogrzebie udział wzięli m.in. zastępca przewodniczącego Rady Państwa PRL prof. Stanisław Kulczyński, sekretarz Rady Państwa Julian Horodecki, członek Rady Państwa Roman Nowak, minister szkolnictwa wyższego Henryk Golański, wiceprezes Polskiej Akademii Nauk prof. Witold Stefański, sekretarz naukowy PAN prof. Henryk Jabłoński, zastępca przew. Komitetu Nauki i Techniki prof. Dionizy Smoleński oraz wiceprzewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Pokoju Jarosław Iwaszkiewicz„Trybuna Robotnicza”, nr 229 (6122), 27 września 1963, s. 2..

Materiały archiwalne Jana Dembowskiego znajdują się w PAN Archiwum w Warszawie pod sygnaturą III-145Spis inwentarzy, Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie, [dostęp 2024-03-15]..

Działalność publicystyczna Był popularyzatorem nauki oraz encyklopedystą, edytorem czterotomowej, ilustrowanej Nowoczesnej encyklopedii zdrowia wydanej w latach 1937–1939 w Warszawie.

Autor m.in.: Historia naturalną jednego pierwotniaka (Warszawa 1924, wyd. 5. - Warszawa 1962), Szkice biologiczne (Lwów 1927), Darwin (1936), Psychologia zwierząt (1946, także wydania niemieckie i rosyjskie), Psychologia małp (1946, wydania rosyjskie, niemieckie i włoskie), Okiem biologa (1968).

Ordery i odznaczenia Order Budowniczych Polski Ludowej (1954) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (20 września 1951) „za wybitną działalność naukową”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (18 stycznia 1946) „w uznaniu zasług, położonych dla pożytku Rzeczypospolitej Polskiej w dziale zorganizowania Polonii Radzieckiej i zjednoczenia jej w Związku Radzieckim na platformie ideowej Związku Patriotów Polskich”. Złoty Krzyż Zasługi (19 lipca 1946) „za zasługi na polu pracy kulturalnej”. Złota odznaka związkowa Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskiego (1955)Nauczyciele zakończyli obrady, "Trybuna Ludu", nr 297, 26 października 1955, s. 1.

Nagrody Nagroda Państwowa I stopnia (1949) Nagroda Państwowa I stopnia za całość pracy naukowej (1955)

Przypisy

Bibliografia

Chmurzyński, J.A.: Jan Dembowski. Strona Polskiego Towarzystwa Etologicznego:

Kategoria:Absolwenci Petersburskiego Uniwersytetu Państwowego Kategoria:Członkowie Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu Kategoria:Członkowie Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju Kategoria:Członkowie Rady Państwa PRL Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Członkowie Światowej Rady Pokoju Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego we Lwowie Kategoria:Członkowie Związku Patriotów Polskich Kategoria:Ludzie urodzeni w Petersburgu Kategoria:Marszałkowie Sejmu Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Orderem Budowniczych Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polscy biolodzy XX wieku Kategoria:Polscy encyklopedyści Kategoria:Pracownicy Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN Kategoria:Prezesi Polskiej Akademii Nauk Kategoria:Ludzie związani z Gimnazjum i Liceum im. gen. Józefa Sowińskiego w Warszawie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Łódzkiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wolnej Wszechnicy Polskiej Kategoria:Urodzeni w 1889 Kategoria:Zmarli w 1963