Monolatria (z gr. monos – „jedyny” + latreía – „służba bogu”) – oddawanie przez daną społeczność czci boskiej wyłącznie jednemu bóstwu, bez zaprzeczania istnieniu innych bóstw, lub z dopuszczaniem kultu innych bóstw przez inne społeczności.

W monolatrii istotne jest aktywne oddawanie czci, czyli praktyki religijne, a nie jedynie kwestia wiary. Inne bóstwa są podporządkowane bogu dominującemu, są marginalne lub są bytami innego rodzaju.

Pojęcia zbliżone Termin został prawdopodobnie wprowadzony przez Juliusa Wellhausena w drugiej połowie XIX w. Było to jedno z pojęć, za pomocą których próbowano opisać formy religijności nie będące ani monoteizmem, ani politeizmem. Zgodnie z dominującym w połowie XIX w. ewolucjonistycznym podejściem do religii, uznawano, że religie rozwijają się od wielobóstwa do monoteizmu. Pomiędzy tymi stadiami miały występować etapy pośrednie.

W 1860 Max Müller spopularyzował pojęcie henoteizmu (wprowadzone wcześniej marginalnie przez Schellinga). Miało ono oznaczać religijność społeczności plemiennych, jeszcze niesprecyzowaną. W późniejszym okresie Müller ten etap zaczął określać jako katenoteizm, a henoteizm miał oznaczać sytuację, w której w danej społeczności wyznawanych jest wielu bogów, jednak jeden z nich jest bogiem głównym (co odróżniać ma go od politeizmu). Wprowadzona później monolatria oznaczać miała sytuację, gdy w danej społeczności istnieje już bóstwo główne, jednak istnieją inne społeczności wyznające inne bóstwa.

Oba pojęcia są bliskoznaczne, a granice między nimi nieostre. Niektórzy religioznawcy uznają je za synonimy, inni (np. Friedrich Heiler) wprowadzają rozgraniczenia pojęciowe (np. monolatria jest stanem, w którym jedno bóstwo jest stale uznawane za dominujące, gdy henoteizm dopuszcza okresowe zmiany w hierarchii). Niektórzy badacze uważają, że monolatria jest terminem trafniejszym i mniej obciążonym wieloznacznością, proponując w ogóle rezygnację z henoteizmu.

Występowanie Monolatria uznawana była początkowo za etap rozwoju religii, pomiędzy politeizmem a monoteizmem. Współcześnie, takie ewolucjonistyczne podejście, z koniecznymi etapami rozwojowymi, uznawane jest za błędne. Taka droga rozwojowa może być przypisana judaizmowi, jednak monolatria nie jest koniecznym etapem rozwoju religii, lecz raczej jedną z form współistnienia różnych form wyznania religijnego.

Monolatria wytwarza się w obszarze współwystępowania różnych grup etnicznych, jako forma współistnienia politeizmu i monoteizmu lub jako reakcja na sytuacje kryzysowe.

Pojęcie monolatrii zostało wprowadzone do opisania wczesnej formy judaizmu (religii patriarchów). Jahwe był jedynym bogiem czczonym przez większość Żydów, jednak inne ludy miały swoje bóstwa. Potęga Jahwe była też ograniczona mocą tych bóstw. Część Izraelitów była henoteistyczna, wyznając obok naczelnego Jahwe, z którym wiązało ich przymierze, także inne bóstwa uznawane za pomniejsze (np. Baala).

Ta forma wczesnego judaizmu może być uznana za monolatrię nietolerancyjną, gdyż aktywnie zwalczała kult innych bogów (pomimo uznawania ich istnienia). W sytuacji, gdy bóstwa innych grup wyznaniowych nie są zwalczane, można mówić o monolatrii tolerancyjnej.

W buddyzmie monolatria występuje w Szkole Czystej Krainy, w której przedmiotem kultu jest budda Amitabha mający zapewnić zbawienie. Występowanie monolatrii stwierdza się także w niektórych formach hinduizmu oraz w religiach plemiennych wszystkich zamieszkałych kontynentów.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Poglądy i wierzenia na temat sił wyższych Kategoria:Antropologia religii