thumb|Celtowie w Europie: thumb|Wojownik Celtycki – rekonstrukcja thumb|Wizerunek rogatego boga Celtów Cernunnosa thumb|Kamienna rzeźba Celta (150-50 rok p.n.e.)

Celtowie (Galowie, Galatowie) – grupa ludów indoeuropejskich wydzielona na podstawie kryteriów językowych.

Za kolebkę przyszłych Celtów uważa się region kurhanów w południowych Niemczech, między Lasem Czeskim i Renem, zasiedlony w połowie II tysiąclecia p.n.e. W latach między 1800 a 1600 p.n.e. strefa kurhanów rozciąga się ku zachodowi, za Ren, obejmując Franche-Comte, Burgundię, Alzację i Lotaryngię. W odkrytych na tych terenach kurhanowych grobach znaleziono wyposażenie grobowe świadczące o wojowniczości zmarłych. Ta kultura archeologiczna epoki brązu była spokrewniona z kulturami środkowej Europy. Około 1000 r. p.n.e. nastąpiła w tej części Europy zmiana obrządku pogrzebowego: zrezygnowano z usypywania kurhanów, pochówek szkieletowy zastąpił wcześniejszy pochówek popielnicowy. W tej prowincji kulturowej, której część była praceltycka, od roku 800 p.n.e. rozprzestrzeniło się używanie nowego metalu, żelaza. Przodkowie Celtów, zamieszkujący obszar w widłach górnego Renu i Dunaju, znaleźli się pod wpływem ludności (Ilirów) kultury halsztackiej. Nowa kultura wczesnego okresu epoki żelaza szybko rozprzestrzeniła się w kierunku zachodnim, tworząc zespół zachodniohalsztacki. Na całym obszarze ponownie występują należące do arystokracji plemiennej kurhany, z bardzo bogatym wyposażeniem grobowym (groby np. koło Heuneburga i Asperg). W drugim okresie epoki żelaza, czyli okresie lateńskim (450 r. p.n.e. – pocz. n.e.) kulturowa dominacja Celtów osiągnęła apogeum. Kultura archeologiczna, która jest odzwierciedleniem osadnictwa Celtów i ich oddziaływania na inne ludy Europy Środkowej i Zachodniej, nazywana jest przez archeologów kulturą lateńską (od stanowiska archeologicznego La Tène w miejscowości La Tène, w Szwajcarii).

Najstarsze źródła Celtowie nie pozostawili po sobie żadnych źródeł pisemnych. Najstarsze wzmianki o Celtach pojawiają się w VI wieku p.n.e., o Keltoi pisano po grecku, a o Celtae, Galli czy Galatae po łacinie. Wszystkie te określenia zaczerpnięte zostały najprawdopodobniej z języka celtyckiego i oznaczały „lud ukryty”. Wśród zachowanych źródeł pisanych wspominają o Celtach: Hekatajos z Miletu, pod koniec VI wieku p.n.e., pisał o Narbo, celtyckiej osadzie położonej w pobliżu greckiej kolonii Massalia (dziś Marsylia); Herodot z Halikarnasu wspomina o plemionach celtyckich (nazywając ich Keltoi) zasiedlających w połowie V wieku p.n.e. krańce Półwyspu Iberyjskiego i obszary nad górnym Dunajem, gdzie lokuje ich miasto Pyrene; inny grecki historyk Ksenofont (IV wiek p.n.e.) w swoim dziele Historia Grecka podaje pierwszą wzmiankę o obecności Celtów w Grecji – Dionizjusz I, tyran Syrakuz wysyła najemników celtyckich do walki z Tebami; Arystoteles opisuje ich jako ponad miarę twardych, okrutnych i wojowniczych ludzi; pod koniec II i w I wieku p.n.e. wspomina o nich Polibiusz a Posejdonios z Apamei opisuje Galów żyjących na terenach dzisiejszej Francji i Hiszpanii (jest to opis podróży przez te ziemie); historyk rzymski Liwiusz, żyjący w latach 59 p.n.e.–17 r. n.e., w piątej księdze Dziejów podaje informacje o Celtach przy okazji opisu ich najazdu na Rzym (390 p.n.e.); grecki geograf Strabon (I wiek) w swoich dziełach wspomina Celtów jako wojowniczy naród; Juliusz Cezar w swoim dziele Commentarii de Bello Gallico pozostawił najobszerniejszy opis obyczajów i życia Galów; rzymski historyk Ammianus Marcellinus (IV wiek) pisze z kolei: cały zastęp obcych nie zdoła sprostać jednemu Celtowi, jeśli przyzwie on na pomoc żonę, która jest zazwyczaj bardzo silna i niebieskooka.

Drogi ekspansji Celtów

Kolebka Dokładny zasięg ekspansji celtyckiej może budzić pewne wątpliwości, ponieważ zasięg kultury lateńskiej jest znacznie większy niż zasięg rzeczywistego osadnictwa Celtów. Część znalezisk archeologicznych pochodzi z wymiany handlowej lub czasowego pobytu plemion celtyckich na tym obszarze. Z całą pewnością ludy europejskie mieszkające na północ od Alp i Półwyspu Bałkańskiego zawdzięczają Celtom wejście w epokę żelaza, poznanie hutnictwa i kowalstwa, udoskonalenie garncarstwa i wprowadzenie żaren obrotowych.

Celtowie uformowali się jako odrębny lud w VI w. p.n.e. na obszarze rozciągającym się od Szampanii przez Bawarię do północno-zachodniej AustriiA. Kokowski, Starożytna Polska, Warszawa 2005, s. 24 i 31.. Prześledzenie ekspansji Celtów we Francji umożliwiło badanie nazw geograficznych. Pierwotna ich siedziba znajdowała się między Werrą a północnymi grzbietami Alp na obszarze Szwajcarii, gdzie pozostało po nich wiele nazw rzek. Następnie Celtowie przemieścili się w kierunku Masywu Centralnego (tu pozostałością po nich są nazwy zakończone na -dur), potem na południe (nazwy na -isla) i już w epoce rzymskiej zajęli całą Francję (nazwy na -acum)Cienkowski, W.P., Sekrety imion własnych, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1965, s. 138..

Europa Środkowa i Wschodnia

Stosunkowo wcześnie, bo już w V w. p.n.e. (okres La Tene A) Celtowie zasiedlili obszary dzisiejszych Czech, Moraw, nieco później dotarli na naddunajskie tereny Węgier, Austrii i zachodniej Słowacji. Równocześnie zasiedlone zostały obszary dzisiejszej Słowenii. Osadnictwo uzyskało dodatkowy impuls w okresie migracji (LaTene B) w rezultacie wyprawy konfederacji ludów celtyckich na Delfy w 279 p.n.e. W środkowych i północno-zachodnich Czechach osiedlili się Bojowie.

Celtowie na terenie Polski mały|Celtowie w Polsce w IV-III wieku p.n.e. mały|Wieś celtycka - rekonstrukcja w Muzeum w Sanoku Celtowie zamieszkiwali tereny obecnej Polski od ok. 400 do ok. 120 r. p.n.e. Już w 2. połowie V w. p.n.e. przybyli z południa na teren Dolnego Śląska. Celtowie zasiedlili teren na południe od Wrocławia między rzekami Bystrzycą i Oławą. Najstarsze pozostałości ich osadnictwa potwierdzają wykopaliska archeologiczne w rejonie Góry Ślęży. Na ten okres datowane są również początki osadnictwa na stanowisku w Warkoczu koło Strzelina odkryte w 2019 r., gdzie natrafiono na prawdopodobnie najstarsze piece hutnicze na ziemiach współczesnej Polski. Inne stanowiska na Dolnym Śląsku to m.in. Wrocław-Partynice, Sobocisko, Mokronos, Krzelków. Celtowie prowadzili przypuszczalnie handel bursztynem, co wydaje się potwierdzać znalezisko magazynu tego surowca we Wrocławiu – Partynicach (około 1500 kg).

W IV wieku p.n.e. Celtowie dotarli także na południowe obszary Górnego Śląska – na Płaskowyż Głubczycki (m.in. Samborowice, Kietrz, Nowa Cerekwia) oraz do zachodniej Małopolski w okolice Krakowa, gdzie w rejonie Nowej Huty zlokalizowano położone blisko siebie stanowiska Krzesławice, Pleszów, Mogiła, Wyciąże, Cło, a w innych rejonach stanowiska Wieliczka, Iwanowice, Pełczyska, Modlniczka, Aleksandrowice, Kryspinów, Korytnica i inne. Ta pierwsza faza z IV wieku p.n.e. może być łączona z plemieniem Bojów i kontrolą Bursztynowego SzlakuAndrzej Kokowski, Starożytna Polska, Wydawnictwo Trio, Warszawa, 2005, s. 31-51.. W II w. p.n.e. na obszary zamieszkane przez Celtów pod Krakowem zaczęły napływać grupy ludności identyfikowane z kulturą przeworską, integrując się z etnosem celtyckim i ta specyficzna mozaika określana jest mianem „Grupy tynieckiej”Dulęba Przemysław, Geneza zachodniomałopolskiej enklawy kultury lateńskiej i jej powiązania z innymi regionami osadnictwa celtyckiego, [w:] J. Čižmářová, N. Venclová, G. Březinová (red.), Moravské křižovatky. Střední Podunají mezi pravěkem a historií, Brno, s.189-200 , ISBN 978-80-7028-432-2.

Późniejsza faza osadnictwa celtyckiego z III w. p.n.e. prawdopodobnie związana jest z solą. Ślady osadnictwa z tego okresu znaleźć można w Małopolsce, oraz na Podkarpaciu.

Na Podkarpaciu Celtowie osiedlili się nad Sanem, w okolicach dzisiejszego Sanoka w Górach Słonnych. Na tym terenie zlokalizowano 26 stanowisk celtyckichfragment pracy [w:] Marek Olędzki. La Tine culture in the Upper Tisza Basin =La Culture de la Tene dans le Bassin de la Haute Tisza. Ethnographisch-archaologische Zeitschrift. ISSN 0012-7477

,