thumb|Trzy Strzały, popularny symbol antyfaszystowski. Pierwotnie stosowany przez socjaldemokratyczny Front Żelazny Antyfaszyzm – postawa sprzeciwu wobec faszyzmu oraz ruch polityczny i społeczny przeciwny ideologii faszystowskiej. Rozwijał się od lat 20. XX wieku, początkowo w dużej mierze w środowiskach lewicowych, jako odpowiedź na formowanie się ruchu faszystowskiego we Włoszech (m.in. organizacja Śmiałkowie Ludu). Z czasem ruch antyfaszystowski stawał się reakcją na rosnącą popularność faszyzmu w innych krajach. W latach 30. powstał w Niemczech Front Żelazny, a następnie odrębna organizacja Akcja antyfaszystowska. Z kolei w Hiszpanii idee sprzeciwu wobec faszyzmu reprezentowali ochotnicy z Brygad Międzynarodowych. W II Rzeczypospolitej natomiast ruch antyfaszystowski skupiony był przede wszystkim wokół Polskiej Partii Socjalistycznej (m.in. Akcja Socjalistyczna) czy Bundu. Walkę o usunięcie z życia publicznego wpływów faszyzmu ogłosili w Grecji, w latach 1946–1949, partyzanci Demokratycznej Armii GrecjiOdnośna część przysięgi DSE: „...przelewać moją krew i oddać moje własne życie, by (...) zniszczyć ostatni ślad faszyzmu...”..

Ruch antyfaszystowski stosuje wiele symboli oraz haseł, jednym z popularniejszych jest powstałe w czasie wojny domowej w Hiszpanii zawołanie bojowe No pasarán, po raz pierwszy użyte przez Dolores Ibárruri GómezPraca zbiorowa, Wojna narodowo rewolucyjna w Hiszpanii 1936–1939, s. 173.. Powszechnie stosowane są także Trzy Strzały, symbol zaprojektowany w 1932 przez rosyjskiego emigranta i Niemca Karla Mierendorffa dla niemieckiej socjaldemokratycznej organizacji antyfaszystowskiej Front Żelazny.

W latach 70. i 80. XX wieku w wielu krajach Europy Zachodniej ozwijały się nowe ruchy antyfaszystowskie, stanowiące odpowiedź na działalność neofaszystowskich i neonazistowskich organizacji.

Współczesne ruchy antyfaszystowskie mogą łączyć sprzeciw wobec faszyzmu z szerszym sprzeciwem wobec rasizmu i innych form dyskryminacji.

Chociaż antyfaszyzm pojawia się najczęściej w środowiskach związanych ideologicznie z lewicą, jak m.in. anarchizm, komunizm, pacyfizm, socjaldemokracja, socjalizm i syndykalizm, to występuje także wśród środowisk centrowych, jak i prawicowych, jak np. konserwatyzm czy liberalizm.

Historia antyfaszyzmu na świecie

Antyfaszyzm do końca II wojnie światowej Tak jak większość ruchów faszystowskich, również przeciwstawne im ruchy antyfaszystowskie i antynazistowskie najczęściej występowały w Europie. Mianem antyfaszystów nazywano także polityków i działaczy sprzeciwiających się pobłażliwej, a nawet przyjaznej polityce Stanów Zjednoczonych wobec Włoch Mussoliniego i III Rzeszy. Od samego początku rządów Mussoliniego faszyzm stał się obiektem obserwacji ze strony Kominternu. Faszyzm uznano za etap w rozwoju kapitalizmu, a antyfaszyzm zaczęto traktować jako element walki klasA. Leo, B. Kosmala, Antyfaszyzm, [w:] Polska-Niemcy. Wojna i Pamięć, red. J. Kochanowski, B. Kosmala, Warszawaa-Poczdam 2013, s. 221..

Włochy mały|Gino Lucetti, anarchista, jeden z członków arditi, niedoszły zabójca Mussoliniego, który w 1926 rzucił bombą w jego samochódWe Włoszech, gdzie faszyzm doszedł do władzy jako pierwszy, szybko pojawiły się również zorganizowane formy oporu. Początkowo znaczną rolę odgrywały robotnicze grupy samoobrony występujące przeciwko Czarnym Koszulom. Początkowo ruch antyfaszystowski we Włoszech związany był z głównym nurtem ruchu robotniczego – Włoską Partią Socjalistyczną (PSI) i związkami zawodowymi. Jednak po tym jak 3 sierpnia 1921 PSI zawarła „rozejm” z Narodową Partią Faszystowską, a inne ruchy (związki zawodowe oraz Włoska Partia Komunistyczna) postanowiły ograniczyć się do działań ściśle legalnych i pokojowych, przeciwne tej polityce grupy milicji robotniczych sformowały organizację Arditi del popolo – Śmiałków Ludu (arditi – włoskie określenie elitarnych jednostek szturmowych).mały|Flaga Śmiałków Ludu, przedstawiająca fasces (symbol faszyzmu) rozcinany toporem Organizacja ta została jednak pozbawiona wszelkiego wsparcia politycznego. Partia Socjalistyczna i związki zawodowe odmówiły uznania Arditi del popolo za wspólną antyfaszystowską milicję. Partia Komunistyczna zakazała swoim członkom jednoczesnego członkostwa w niej, organizując własną milicję, której działania były jednak znikome, z racji przyjęcia wspomnianej wcześniej strategii legalizmu. Za potępienie Arditi, włoscy komuniści byli krytykowani w Kominternie, a także przez samego Lenina, który m.in. opublikował w „Prawdzie” artykuł popierający ruch Arditi, a krytykujący politykę Amadeo Bordigi, ówczesnego lidera PCI.

Mimo pewnych sukcesów, które odnieśli Arditi (m.in. na barykadach Parmy, gdzie w sierpniu 1922 grupa 350 arditi, na czele z jednym z założycieli ruchu, , dzięki pomocy lokalnych robotników, powstrzymała próbę „zajęcia” miasta przez kilkunastotysięczną grupę Czarnych Koszul, dowodzonych m.in. przez Italo Balbo, późniejszego marszałka lotnictwa) ruch, pozbawiony poparcia pozostałych organizacji opozycyjnych, był stopniowo rozbijany przez zabójstwa i aresztowania przywódców i działaczy; w praktyce zanikł do 1924, choć w późniejszym okresie nawiązywali do niego m.in. partyzanci w okresie II wojny światowej.

W środowisku uchodźców powstała organizacja Giustizia e Libertà, działacze ugrupowania początkowo prowadzili głównie działalność propagandową, jej działacze walczyli przeciwko frankistom w czasie wojny domowej w Hiszpanii. W 1943 organizacja zaczęła formować własne oddziały partyzanckie walczące przeciwko Włoskiej Republice Socjalnej.

W późniejszym okresie ruch antyfaszystowski występował między innymi wśród zamieszkujących północno-wschodnie Włochy mniejszości chorwackiej i słoweńskiej. W latach 1927–1941 działała tam ich wspólna organizacja (skrót od nazw miast i regionu Triest, Istria, Gorycja i Rijeka), prowadząca m.in. działalność partyzancką (sabotaż, napady na włoskie wojsko i organizacje faszystowskie) i terrorystyczną (w 1938 organizacja przygotowywała zamach na Benita Mussoliniego, który został w ostatniej chwili odwołany). Ruch został ostatecznie rozbity w 1941 r. przez OVRA, czyli włoski kontrwywiad polityczny, a pozostali jego członkowie dołączyli w większości do Frontu Wyzwolenia Ludu Słoweńskiego.

Hiszpania

mały|Kobieta z karabinem należąca do Wolnych Kobiet, organizacji anarchofeministycznej istniejącej w latach 1936–1939 (1936) Historyk Eric Hobsbawm pisał, że hiszpańska wojna domowa znajdowała się zarazem „w centrum i na marginesie epoki antyfaszyzmu”. Była w jej centrum, ponieważ niemal od początku postrzegano ją jako europejską wojnę między faszyzmem a antyfaszyzmem, a nawet jako pierwszą bitwę nadchodzącej wojny światowej. Zapowiadała również niektóre charakterystyczne cechy późniejszego konfliktu, między innymi prowadzenie nalotów wymierzonych w ludność cywilną.

W Hiszpanii już od końca XIX wieku istniała tradycja masowych wystąpień przeciwko silnie zakorzenionym dyktaturom wojskowym, która przetrwała do lat 30. XX wieku. Wśród nich znajdowały się ruchy sprzeciwiające się rządom generałów Juana Prima oraz Miguela Primo de Rivery. W latach 30. ruchy te przekształciły się w szerokie mobilizacje antyfaszystowskie, szczególnie silne w Kraju Basków. Ich działalność nasiliła się przed wybuchem i w trakcie hiszpańskiej wojny domowej. Po stronie republikańskiej przeciwko siłom generała Francisco Franco walczyły m.in. republikański rząd i armia, związane z Komunistyczną Partią Hiszpanii (PCE) (MAOC), Brygady Międzynarodowe, Partia Robotnicza Zjednoczenia Marksistowskiego (POUM), anarchistyczne milicje, w tym , a także autonomiczne władze Katalonii i Kraju Basków.

Szczególnie bojowym środowiskiem anarchistycznym byli , związani z Iberyjską Federacją Anarchistyczną (FAI). Tysiące ochotników z wielu państw przybyło do Hiszpanii, aby wesprzeć stronę antyfaszystowską. Wielu z nich wstąpiło do Brygad Międzynarodowych lub jednostek narodowych, takich jak Brygada im. Abrahama Lincolna, , Batalion im. Jarosława Dąbrowskiego, , Kompania im. Naftalego Botwina czy Batalion im. Ernsta Thälmanna. Wśród zagranicznych ochotników znajdował się również , siostrzeniec Winstona Churchilla. Wśród cudzoziemców zaangażowanych po stronie republikańskiej lub wspierających ją politycznie i militarnie byli m.in. George Orwell, który walczył w milicji POUM i opisał swoje doświadczenia w książce W hołdzie Katalonii, Ernest Hemingway, sympatyzujący z Brygadami Międzynarodowymi i czerpiący z doświadczeń wojny przy pisaniu powieści Komu bije dzwon, oraz dziennikarka Martha Gellhorn.

Hiszpański anarchistyczny partyzant Francesc Sabaté Llopart prowadził walkę z reżimem Franco aż do lat 60., działając głównie z terytorium Francji. Również , związani z PCE, kontynuowali walkę z reżimem frankistowskim długo po zakończeniu wojny domowej.

Francja mały|Demonstracja w Paryżu w 1934. Na zdjęciu widoczny transparent z napisem „Precz z faszyzmem” () Rozwój francuskiego antyfaszyzmu przyspieszył w latach 30. XX wieku wraz z nasileniem działalności ugrupowań skrajnej prawicy i kryzysem politycznym III Republiki. Szczególne znaczenie miały zamieszki z 6 lutego 1934 w Paryżu, w których uczestniczyły m.in. prawicowe ligi, a które przez część francuskiej lewicy zostały odebrane jako próba obalenia republikańskiego porządku. W następstwie tych wydarzeń partie socjalistyczne i komunistyczne oraz związki zawodowe zaczęły zacieśniać współpracę przeciwko skrajnej prawicy. Proces ten doprowadził do powstania Frontu Ludowego, który połączył socjalistów, komunistów i organizacje pracownicze w szerokim sojuszu przeciwko faszyzmowi. Istotną rolę w mobilizacji antyfaszystowskiej odegrały również środowiska anarchistyczne, które uczestniczyły w pozaparlamentarnych akcjach przeciwko skrajnej prawicy, choć część anarchistów krytykowała jednocześnie podporządkowanie ruchu antyfaszystowskiego strategii partii politycznych.

Po klęsce Francji w 1940 część działalności antyfaszystowskiej została włączona w szerszy francuski ruch oporu przeciwko okupacji niemieckiej i reżimowi Vichy. W skład ruchu oporu wchodziły środowiska o bardzo różnym profilu politycznym – od gaullistów i socjalistów po komunistów i anarchistów. Szczególnie silną pozycję w ruchu oporu uzyskała Francuska Partia Komunistyczna, która po rozpoczęciu niemieckiego ataku na ZSRR w czerwcu 1941 rozwinęła działalność konspiracyjną i zbrojną. W miarę trwania okupacji następowało także zbliżenie różnych ugrupowań ruchu oporu, czego wyrazem było utworzenie w 1943 (CNR). W 1944 oddziały ruchu oporu uczestniczyły w wyzwalaniu znacznej części południowej Francji, a część działaczy antyfaszystowskich próbowała również wpływać na kształt polityczny i społeczny wyzwalanych obszarów.

Niemcy mały|Plakat Akcji Antyfaszystowskiej z 1932 mały|Upamiętnienie Białej Róży przed Uniwersytetem Ludwika i Maksymiliana w Monachium W Niemczech organizacje antyfaszystowskie zaczęły powstawać w reakcji na rozwój nazizmu i narastającą przemoc polityczną ze strony nazistów. Jedną z pierwszych takich organizacji była anarchistyczna organizacja „Czarni żołnierze” () powołana w 1929.

Dwa lata później, w 1931, w odpowiedzi na stworzenie przez NSDAP i inne partie prawicowe Frontu Harzburskiego, powołano do życia Front Żelazny. Front jednoczył kilka różnych organizacji, ale był zdominowany przez niemiecką partię socjaldemokratyczną SPD. W zamierzeniu miał być organizacją paramilitarną, ponadpartyjną, której celem była walka uliczna z nazistami. Około 99 członków organizacji zginęło w starciach z nazistami w ciągu dwóch miesięcy w 1932. Po przejęciu władzy przez NSDAP organizacja została zdelegalizowana. Symbol Frontu Żelaznego, Trzy Strzały, jest używany przez współczesne grupy antify.